امير المؤمنين ( ع ) ، كه آغاز تأليف ، 1082 ه . ق ، و پايان آن 1086 ه . ق ، بوده است . و ديگر ، خير المقال ، در مدح نبى و آل ، در 65 هزار بيت ، كه پس از فراغت از كتاب نخستين ، در شش ماه و نيم تأليف نموده است . و كتاب نكت البيان در مورد تفسير آيات ، توأم با احاديث و كلمات حكمتآميز ، و فنون ادبى و شعرى ، كه در طول پنج ماه ، انجام داده است . و ديگر كتاب منتخب التّفاسير ، مىباشد كه شروع آن ، در سال 1086 ه . ق ، و تا سورهء الرّحمن در سال 1087 ه . ق ، رسيده است . يكى ديگر از آثار او ، « خير جليس » ، مىباشد . او در سال 1088 ه . ق ، از دنيا رفت . شاعر در اينباره گويد :
از فوت على ، والى و الا آفاق * دور عريان گرفته بر شور و نفاق
چون رفت على ، مادّه تاريخ بگو * « إن الأعراب أشدّ كفرا و نفاق »
كه پس از بيرون نمودن 110 ، كه تعداد كلمهء على است ، 1088 مىماند . « 1 »
* روش تفسيرى او
او نخست ، سخن مفسّران را پيرامون آيهء مورد نظر ، نقل مىكند ، و در اين قسمت اغلب از نيشابورى ، زمخشرى ، قاضى بيضاوى و طبرسى در مجمع البيان ، و عيّاشى و قمى نقل كرده ، و سپس به موارد غفلت يا احيانا ، عدم توجّه آنها اشاره مىنمايد .
شروع تفسير در جمادى الثّانى سال 1086 ه . ق بوده است ، و در تاريخ ربيع الأوّل 1086 ه . ق به تفسير سورهء الرّحمن ، رسيده است . صاحب الذّريعة ، مىافزايد : « نمىدانم كار اين تفسير ، به پايان رسيده است يا نه ؟ » « 2 »
صاحب ريحانة الأدب ، دو اثر تفسيرى در مورد او آورده است :
1 . منتخب التّفاسير .
2 . نكت البيان ، در تفسير آيات و احاديث مشكله ، و كلمات حكميّه ، و فنون ادبيّه ، كه به سال 1084 ه . ق ، در ظرف پنج ماه ، از تأليف آن ، فراغت يافته است . « 3 »
* گفتار صاحب رياض
صاحب رياض العلماء ، در حقّ او مىنويسد : « او و پدرش از اكابر علماء بودند ، و باطنا علاقهاى به تصوّف داشتند . پدرش از معاصرين شيخ بهائى بود ، امّا پسرش سيّد على ، از شاگردان شيخ عبد اللّطيف بن علىّ بن ابى جامع عاملى ، شاگرد شيخ بهائى مىباشد . به هر صورت ، هماكنون كه سال 1117 ه . ق ، مىباشد ، حكومت اين بلاد ، در دست اولاد سيّد خلف مىباشد ، و برخى از اولاد او به تحصيل علوم و معارف دينى پرداختهاند . شيخ معاصر ما ، شيخ حرّ عاملى در أمل الآمل ، در مورد او مىنويسد : « او فاضل ، عالم ، شاعر و اديب جليل القدر بود . تأليفات و آثارى در اصول دين و امامت دارد ، كه يكى از آنها « النّور المبين » ، در حديث ، در 41 جلد ، و تفسير قرآن مجيد ، در 4 جلد ، و خير المقال ، در مورد شعر و ادب و كلام ، در 4 جلد .
امّا تفسير نكت البيان او ، مشتمل بر ابوابى است :
1 . تفسير آيات قرآنى است ، و در آن به نكاتى پرداخته است ، كه نوع مفسّران از آنها غفلت ورزيدهاند . 2 . شرح احاديث مشكله ، كه علماء در شرح آنها سخن گفتهاند . 3 . مباحثات و گفتگوهايى كه با علماء و دانشمندان در مسائل متفرّقه و گوناگون داشته است . و باقى ابواب آن پيرامون
هامش
( 1 ) طبقات أعلام الشّيعة ، حاج آقا بزرگ تهرانى ، چاپ مرواريد ، ص 395 و 396 .
( 2 ) الذّريعة ج 22 ، ص 386 ، تحت كد 7556 .
( 3 ) ريحانة الأدب فى المعروفين بالكنى و اللّقب ج 2 ، ص 90 .