مقدّس اردبيلى ، ( متوفّى 993 ه ) ، شامل هيجده كتاب ، از طهارت تا شهادت .
و تفسير آيات الأحكام ، ميرزا محمّد على استرآبادى ، ( متوفّى 1028 ه . ق ) ، صاحب تأليفات متعدّده .
و تفسير مسالك الأفهام إلى آيات الأحكام ، جواد بن سعد اللّه كاظمينى ، معروف به « فاضل جواد » ، شاگرد شيخ بهائى و صاحب كتاب غاية المأمول في شرح زبدة الأصول .
و كتاب احكام القرآن ، محمّد بن حسن طبسى .
تفسير قطب شاهى تأليف شاه قاضى يزدى ، و تفسير سيّد محمّد سعيد قهپائى ، ( متوفّى 1092 ه . ق ) ، و تعداد كثير ديگرى از تفاسير .
رابعا : تفاسير عرفانى و باطنى پا به عرصهء وجود نهادهاند . اين نوع تفاسير آميخته با تعبيرهاى كلامى و حكمى نيز مىباشند . مانند تفسير اسرار الآيات و انوار البيّنات ملّا صدرا ، ( متوفّى 1050 ه . ق ) ، و تفسير آية الكرسى ، و تفسير سورهء ياسين ، و تفسير سورة الجمعة ، تفسير آية النّور و تفسير سورة الواقعة ، و غيره ، كه تمام آنها در مجموعهاى به نام « مفاتيح الغيب » ، در سال 1320 ه . ق ، در تهران به طبع رسيده است .
تفسير صافى ، أصفى و المصفّى ، به ترتيب مفصّل ، متوسّط ، موجز ، هر سه از آثار ملّا محسن فيض كاشانى ، ( متوفّى 1091 ه . ق ) ، صاحب آثار متعدّده در فقه ، حديث ، حكمت ، عرفان و اخلاق .
خامسا : تفاسير فارسى ، كه نوعا ، از عهد تربيتيافتگان دورهء تيمورى و بايندرى يا شاگردان آنان باقى ماندهاند ، موجود مىباشد . مانند : تفسير شاهى ، تأليف مير سيّد ابو الفتح ، محمّد بن ابى سعيد حسينى شريفى ، ( متوفّى 950 ه . ق ) و تفسير منهج الصّادقين ، ملّا فتح اللّه كاشانى و تفسير ترجمة الخواصّ ، علىّ بن حسن زوارى و تفسير لطايف غيبى و عواطف لاريبى ، تأليف احمد بن زين العابدين عاملى ، ( متوفّى 1054 يا 1060 ه . ق ) ، و ديگران كه هركدام از اين تفاسير ، در جايگاه خود ، به تفصيل ، معرّفى و شرح داده خواهند شد . « 1 »
* فشار صوفيّه
ازسوىديگر ، آنچه در قرن يازدهم هجرى ، قابل توجّه مىباشد ، اين است كه ، به علّت تمايل حكومت صفوى به تصوّف ، و مطرح ساختن صوفيان ، برخورد شديد و مبارزهء تندى بين آنان و علماى اسلام رخ داده است ، و آثار اين مبارزات را مىتوان ، در كلمات شيخ بهائى ، علّامهء مجلسى ، ( البتّه محمّد باقر مجلسى ) ، محمّد طاهر قمى ، و مقدّس اردبيلى و صدر المتألّهين ( رحمهم اللّه ) ، مشاهده و مطالعه نمود . فىالمثل ملّا صدرا ، در مقام حمله ، به آنان گويد : « برخى از جاهلان از صوفيّه ، كه مقلّد و پيرو هستند ، آنان ، كه نتوانستند راه عرفا را تحصيل نمايند ، و به مقام عرفان ، به علّت ضعف عقول نائل نيامدهاند ، تصوّر نمودهاند كه براى ذات احديّت ، تحقّق فعلى وجود ندارد . » « 2 »
او در كتاب « كسر أصنام الجاهليّة » ، فضائح و معايب فاحش و روشن اين گروه را ، برملا و علنى ، ساخته است . در اين كتاب اخير ، مىنويسد :
« قسم به خدا ، آنان ، ( صوفيان ) ، چيزى از اين معانى را ، جز با اسامى و نامها نمىشناسند ، در حالى كه ، آنان در پيشگاه الهى از فجّار و منافقين
هامش
( 1 ) تاريخ ادبيّات در ايران ، ج 5 ، ص 251 ، روضات الجنّات ، ج 4 ، ص 121 ، فهرست كتابخانهء دانشگاه تهران ، ج 1 ، ص 7 ، فهرست كتابخانهء مدرسهء عالى شهيد مطهّرى ، ج 1 ، ص 175 و 176 و فهرست كتابخانهء آية اللّه العظمى مرعشى نجفى 1 ، مجلّدات 25 گانه .
( 2 ) الأسفار الأربعة ج 2 ، ص 345 .