شده است .
از سرى اوّل مىتوان به حواشى و تعليقههاى زير در قرن دهم اشاره نمود .
1 . حاشيهء قاضى زكريّا بن محمّد انصارى ، ( متوفّى 926 ه . ق ) .
2 . حاشيهء محى الدّين محمّد بن محمّد بردعى تبريزى ، ( متوفّى 927 ه . ق ) .
3 . حاشيهء اسماعيل بن عبد اللّه شروانى ، ( متوفّى 942 ه . ق ) .
4 . حاشيهء عصام الدّين ابراهيم بن محمّد بن عربشاه اسفراينى ، ( متوفّى 943 ) .
5 . حاشيهء ابو الفضل كازرونى ، ( متوفّى 945 ه . ق ) .
6 . حاشيهء محمّد بن مصلح الدّين مصطفى قوجوى ، ( متوفّى 951 ) و در 8 جلّد .
7 . حاشيهء صغرى و كبراى مصطفى ابن شعبان سرورى ، ( متوفّى 969 ه . ق ) .
8 . حاشيهء شيخ محمود بن حسين افضلى حاذقى گيلانى ، ( متوفّى 970 ه . ق ) .
9 . حاشيهء شيخ مهدى فكارى شيرازى ، ( متوفّى 975 ه . ق ) .
10 . حاشيهء مصلح الدّين شيخ محمّد لارى ، ( متوفّى 979 ه . ق ) .
11 . تعليقهء محمّد امين معروف به ابن صدر الدّين شروانى ، ( متوفّى 1020 ) .
12 . حاشيهء شيخ بهاء الدّين محمّد بن حسين بن عبد الصّمد عاملى ، ( م 1031 ) .
تمام اين حواشى بهصورت تعليقه بر تفسير انوار التّنزيل قاضى بيضاوى انجام پذيرفته است . « 1 »
* تفاسير مستقلّ
علاوه بر حواشى فوق ، كه هركدام تفسير جداگانهاى نيز ، شمرده مىشوند ، تفاسير متعدّدى ، به زبان عربى و فارسى در اين قرن به وجود آمده است ، كه تفاسيرى مانند : زبدة البيان في براهين احكام القرآن ، معروف به آيات الأحكام اردبيلى ، ( متوفّى 993 ه . ق ) و تفسير ترجمة الخواصّ علىّ بن حسن زوّارى ( متوفّى 946 ه . ق ) ، و تفسير احكام القرآن محمّد بن حسن طبسى . . . از آنگونه تفاسير مىباشند ، كه به تفصيل مورد گفتگو واقع خواهند شد . ما در اين قرن ، با انبوه تفاسير فارسى روبرو هستيم ، كه خود منشأ تحوّل ادبى و ادبيّات فارسى ، به شمار مىآيند . ما با رقم 35 عنوان تفسير شيعى ، در اين قرن روبرو هستيم ، كه خود با توجّه به امكانات موجود آن روزگار ، رقم قابل توجّهى به شمار مىآيد ، و گذشته از كميّت و رقم ، تنوّع و كيفيّت مناسبترى نيز ، نصيب تفاسير گشته است كه با مطالعه و بررسى مشخص خواهد شد . اينك به يارى خداوند متعال به معرّفى آنان مىپردازيم .
247 . جامع البيان معين الدّين شيرازى [ م 906 ه . ق ]
مؤلّف آن ، معين الدّين ، محمّد بن الرّحمن بن محمّد بن عبد اللّه حسنى حسينى صفوى ، متوفّى 906 ه ، از اهالى ايز ، از توابع شيراز ، يكى از اعلام قرن دهم هجرى مىباشد اين تفسير ، از آغاز سورهء حمد ، تا پايان قرآن مجيد ، مىباشد . دو برگ اوّل و آخر آن افتاده است .
آقاى دكتر محمود فاضل در نسخهشناسى آن مىنويسد : « نسخهاى از اين تفسير در كتابخانهء مدرسهء باقريّه مشهد وجود دارد ، كه آيات با شنگرف نوشته شده است . ورق آن ترمهاى و قطع آن 24 * 15 ، و تعداد سطرها 23 ، و اندازهء آن 17 * 5 / 7 سانتىمتر مىباشد اوراق آن مورد
هامش
( 1 ) ايضاح المكنون ج 1 ، ص 139 تا 142 - تاريخ ادبيّات دكتر ذبيح اللّه صفا ، ج 5 ، ص 243 .