گذشت ، كه يك فرد شيعى ، حاكم كافر عادل را بر مسلمان سفّاك ستمگر ، ترجيح مىداد ، و اين امر ، واكنشى در برابر آنهمه مظالم ، محسوب مىگشت .
* تحوّل در امور مذهبى
اين سخن برخى از نويسندگان غربى ، دور از واقعيّت نيست كه : « در قرن پانزدهم ميلادى ، ( - قرن نهم و اوايل قرن دهم هجرى ) ، در آسياى صغير ، دين در حال تحوّل و تغيير بود ، و با وجود فقر و مشكلات اقتصادى اين تغيير و تحوّل تقويت و تسريع مىشد ، و همين تحوّل و تغيير ، منجرّ به ظهور و طلوع سريع دولت صفوى شد . » « 1 »
در تاريخ ادبيّات آمده است : « حكومت صفوى ، با همهء اشكالات و نارسائىهايى كه داشت ، و با همه ضعفها و فتورهايى كه متوجّه آن بود ، موجب يك وحدت مذهبى ، در داخل ايران ، پس از 9 قرن تفرّق و پراكندگى گشت ، و اين درخشش نه تنها ، جهت ايران آنروز ، بلكه براى اروپا نيز واقعهء بسيار مهمّى محسوب مىشد . » « 2 »
تاريخ ايران اسلامى ، از دوران شيخ صفى الدّين ، تا جلوس اسماعيل صفوى بر مسند حكومت و فرمانروايى ، دربرگيرندهء رخدادهاى مهمّ و فراز و نشيبهاى گوناگون و متفاوتى مىباشد ايثار و فداكارى شيوخ مقدّس مآب ، كه در طىّ چندين نسل كه به قرنها بالغ مىشد ، براى خود مريدانى فراهم آورده بودند ، كه كوركورانه از اقطاب اطاعت مىكردند . اينان بودند كه نهضت درويشان را پديد آوردند ، كه سرانجام به قدرت حكومتى اسماعيل ، پايهگذار حكومت صفويان منجر گرديد و با اقدامات او به جنبش سياسى مبدّل گرديد . « 3 »
* حكومت عثمانى
همزمان با روى كار آمدن حاكم مقتدر صفوى شاه ، اسماعيل در ايران ، و تا پايان پادشاهى نادر ، 18 سلطان عثمانى از « بايزيد ثانى » ( 886 - 918 ) ، تا « محمود اوّل » ( 1143 - 1168 ) ، بر كشور خود ، فرمان راندند ، و در عهد همين پادشاهان يا به اصطلاح خلفا بود كه هميشه جنگ و صلح بين ايران و عثمانى جريان داشت . اگر اين شهرياران در مناطق ايرانى ، كاميابى محسوسى نداشتند ، ولى در اروپا و شمال آفريقا و بخشى از آسيا ، پيروزيهاى بسيارى يافتند و تا پشت ديوارهاى وين ، پيش رفتند ، و سراسر اروپا و حوزهء رياست مسيحيّت را در آن ديار به وحشت طولانى دچار ساختند . در ضمن همين پيشرفتها بود كه بعد از فتح شام و مصر و عربستان ، ( 923 ه . ق ) ، در حرمين ، خطبه به نام سلطان سليم خان اوّل ، ( 918 - 926 ) ، خواندند ، و از اين تاريخ بود كه سلطان عثمانى عنوان خلافت را نيز يدك كشيد .
قرن دهم هجرى دوران توسعه و ترقّى معارف مذهبى شيعه به شمار مىآيد . در اين عصر ، علوم اسلامى و قرآن به تكامل و توسعهء شگفتانگيز خود نزديك گرديد . مدارس و مراكز تعليم و تربيت متعدّدى به وجود آمد ، و حوزههايى در شهرهاى بزرگ شيراز ، تبريز ، اصفهان ، قزوين ، مشهد ، قم ، كربلا و نجف به وجود آمد و در زمينهء علوم قرآنى آثارى ارائه شد . اين آثار دو گونه مىباشد :
1 . آثارى كه بهصورت حاشيه و تعليقه ، بر تفاسير معروف ، تنظيم شده است .
2 . آثارى كه بهصورت مستقلّ و جداگانه تنظيم
هامش
( 1 ) تشكيل دولت صفوى در ايران ، تأليف والتر هينتس ، ترجمهء كيكاوس جهاندارى ، نشريّهء كميسيون معارف 1346 ه . ش .
( 2 ) تاريخ ادبيّات ايران از آغاز عهد صفويّه تا عصر حاضر ، تأليف ادوارد براون ، ترجمهء رشيد ياسمى ، ص 1 ، چاپ تهران ، 1316 ه . ق .
( 3 ) تشكيل دولت ملّى در ايران ص 2 .