دينى است . صاحب الذّريعة مىنويسد : « معارج السئول فى مدارج المعمول فى تفسير خمسمائة آية من آيات الأحكام فى مجلّدين . » « 1 » و در اعيان الشّيعة آمده است :
« تفسير معارج السّئول به عنوان كتاب اللّباب نيز شهرت دارد و تاريخ تأليف آن ، 891 ه . ق مىباشد .
او اين تفسير را به سبك كنز العرفان استادش ، تأليف نموده است . اين تفسير ، در فهرست كتابخانهء مركزى آستان قدس رضوى ، ج 11 ، ص 686 ، تحت شمارهء 1378 ، و فهرست كتابخانهء مجلس ، ج 10 ، بخش 4 ، ص 1900 ، شمارهء 3868 ، معرّفى گرديده است . « 2 »
محدّث نورى ، تفسير او را بهترين تأليف تفصيلى در تفسير آيات الأحكام معرّفى كرده است و در رياض آمده است كه ، احتمالا وى تفسيرش را بعد از تفسير فاضل مقداد سيورى نوشته است ، و شايد او خود شاگرد فاضل بوده است . ضمنا او شارح فصول نصيريّه ، در سال 870 ه . ق ، مىباشد .
علاوه بر تفسير سابق ، تفسير ديگرى به نام عيون التّفاسير دارد .
* گفتار صاحب معجم المؤلّفين
او را به عنوان مفسّر متكلّم و فقيه معرّفى مىكند و از آثار او معارج السّئول و مدارج المعمول شرح الفصول النّصيريّه ، در كلام نام مىبرد . « 3 »
* گفتار صاحب رياض العلماء
در رياض العلماء ، شرح حال او را آورده است و مىنويسد : « از تأليفات او كتاب معارج السّئول و مدارج المعمول ، در شرح 500 آيه از آيات قرآن كريم مىباشد و گاهى همين كتاب ، به نام « تفسير اللّباب » شناخته مىشود . پس توهّم نشود كه ، آنها متعدّد هستند . اين اثر ، يك كتاب ضخيم و قطورى است كه در 2 جلد ، قرار دارد و هر دو مجلّد آن را ، در اصفهان ، پيش فاضل هندى ، ديدهام ، و يك مجلّد آن را نيز در هرات رؤيت نمودهام . او در اين كتاب ، هماهنگ فاضل مقداد ، گام برداشته است ، ولى نوشتار او خيلى مبسوطتر و مفيدتر از كنز العرفان مىباشد . كتابى بسيار ارزشمند در زمينهء فقه و تفسير مىباشد ، و نوهء شيخ على كرمى ، در رسالهء اللّمعة فى تحقيق امر صلاة الجمعة از آن تفسير روايت مىكند . نسخهاى را كه من ديدهام ، تاريخ كتابت آن در سال 951 ، بود و تاريخ فراغت ، مؤلّف ، از تأليف مجلّد اوّل ، در سال 891 ه . ق بوده است » .
او در پايان گزارش مىافزايد : « والد او نيز ، از علماء و دانشمندان بوده است . او گاهى از پدرش نقل مىنمايد و ظاهر امر ، آن است كه او از شاگردان و تلامذهء پدرش ، بوده است . » « 4 »
* آغاز آن
« الحمد للّه الّذي أدار رحى نظام العالم بهبوب رياح حكم الشّريعة المصطفويّة . »
* انجام آن
تمام ما انهينا لتحريره من تفسير الخمس مائة آية و ما يتعلّق بها من الأحكام من الفروع و الأصول و كان إتمام هذه النّعمة عصر يوم السّبت ، 18 جمادى الثّانى ، سنه احدى و تسعين و ثمانمائة على يد الفقير ، حسن بن محمّد بن الحسن النّجفى . » « 5 »
* نسخههاى موجود
از اين تفسير شريف ، نسخههاى متعدّدى در مراكز
هامش
( 1 ) الذّريعة ج 15 ، ص 377 .
( 2 ) الذّريعة ج 15 ، ص 377 .
( 3 ) معجم المؤلّفين ج 3 ، ص 278 ؛ او از : اعيان الشّيعة ، ج 23 ، صفحات 89 - 93 ، نقل نموده است .
( 4 ) رياض العلماء ج 1 ، ص 143 .
( 5 ) مجلّه تراثنا شمارهء 3 ، سال 4 ، ص 574 تحرير خرّمآبادى .