7 . الثمرات اليانعة ( تفسير آيات الاحكام ) ، شيخ شمس الدّين يوسف بن احمد از علماى قرن نهم .
8 . منتهى المرام فى شرح آيات الاحكام ، محمّد بن حسين بن قاسم از علماى قرن يازدهم .
9 . تفسير قاضى بن عبد الرحمن مجاهد ، يكى از علماى قرن سيزده .
10 . فتح الغدير ، تأليف شوكانى ( متوفى 1250 ه . ق ) . نوع اين تفاسير مخطوط مىباشند ، و نوع مردم زيديه از تفسير كشّاف زمخشرى بهره مىگيرند ، چون همان گونه كه گذشت ، زمخشرى تفسير خود را براساس آراء معتزله ، استوار ساخته است ، و از آن طرف آنان ارتباط مستحكمى با معتزله دارند . « 1 »
221 . تفسير ابى الفضل ديلمى [ اواخر قرن هشتم ]
مؤلّف آن ، ابى الفضل بن علّامه ، شهردوير بن الفقيه العالم ، بهاء الدّين يوسف بن ابى الحسن بن ابى القاسم ديلمى گيلانى مرقانى از قراء ديلم ، يكى از اعلام قرن هشتم هجرى مىباشد .
* گفتار صاحب الذّريعة
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى ، به تفصيل دربارهء مؤلّف و تفسير او بحث نموده است ، و مىنويسد :
« مؤلّف آن علّامه ابو الفضل بن علّامه شهردوير « 2 » ابن فقيه عالم ، بهاء الدّين يوسف بن ابى الحسن بن ابى القاسم ديلمى گيلانى مىباشد . اين مفسّر عاليقدر ، قاضى احمد بن صالح بن ابى الرجال ، ( متوفّى 1092 ه . ق ) ، در حرف « فاء » ، از كتاب مطلع البدور تحت عنوان مشهورين با ابو الفضل ، از علماى عراق . عين گفتار مولى يوسف حاجى ديلمى را در كتاب خود ، در شرح حال او آورده است . از تصانيف او ، تفسير قرآن ، دلائل التّوحيد در كلام ، و از تأليفات والدش ، كتاب لوايح الاختيار ، در بحث نور ، روح و عذاب قبر را آورده است ؛ و شرح حال برادرش ، اسماعيل بن شهردوير را نيز ذكر كرده است . در مورد او تأليف كتابى را ذكر نكرده است ، ولى از او به عنوان عالم كبير ياد مىكند ، و از تصانيف جدّش بهاء الدّين مرقانى ( مدفون در گيل ) ، تفسيرى را آورده است ، كه موسوم به تفسير مرقانى است ، و به زودى خواهيم گفت كه از اساتيد يوسف ، كسانى هستند كه در سال 727 ه . ق ، فوت نمودهاند و از آن تاريخ معلوم مىشود كه ابو الفضل ، مؤلّف اين تفسير ، از افراد قرن هشتم مىباشد . او معاصر فخر المحقّقين ، فرزند علّامهء حلّى ( ره ) بوده است . و تفسير او ضخيم و بزرگ ، در دو جلد ، با كيفيّت مخصوص قرار دارد . او مقدارى از آيات قرآن شريف را در وسط صفحه مىنويسد . سپس تفسير را به صورت تعليقه بر الفاظ قرآن در حواشى مىنگارد ، و محلّ تعليق را طبق متعارف علامتگذارى روشنى نكرده است ، بلكه با ايصال خطّ طولانى يا كوتاه ، اوّل تعليق و موضوع مورد تعليق از آيهء شريفه را بيان مىدارد . هر دو مجلّد ، با خطّ واحد نگارش يافته است ، و كاتب آن محمّد بن حامد لنگرودى است ، كه در مدّت طولانى آن را نوشته است ، چون آغاز فراغت از جلد اوّل ، ذىحجّه 871 ه . ق ، و فراغت از جلد دوّم ، شوّال 876 ه . ق ( 5 سال ) بوده است . سپس نسخه را پس از سالهاى متمادى فروخته است ، چون خريدار در پشت صفحهء جلد اوّل چنين نگاشته است : « اشترى المجلّدين ، جناب سيادت مآب ، فضائل و كمالات شعار ، سيّد ناصر كيا بن سيد رضى كياالتيمجانى ، فى 892 . بشهادة شرف الموالى و الفضلاء ، مولانا حسين بن فقيه على حامد و فقيه كماجال و مولانا احمد المقرى و
هامش
( 1 ) التفسير و المفسرون ذهبى ، ج 2 .
( 2 ) « شهردوير » يعنى بزرگ شهر و رئيس آن ، « دوير » لغت غير فصيح است ، فصيح آن « دبير » مىباشد الذّريعة .