همدانى ، يكى از علماى اعلام قرن هشتم مىباشد .
اين كتاب در فهرست كتابخانهء فيضيّه ، ج 2 ، ص 29 شمارهء 847 ، و در تهران ، فهرست كتابخانهء مركزى دانشگاه ، ج 10 ، ص 1670 ، شمارهء 2830 ، رسالهء 20 معرّفى شده است . « 1 »
از ديگر تأليفات او ، كتاب السّبعين في فضائل امير المؤمنين ( ع ) ، و الاوراد الفتحيّة را مىتوان نام برد .
* معرّفى صاحب الذّريعة
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى در معرّفى اين تفسير مىنويسد : « النّاسخ و المنسوخ ، تأليف علىّ بن شهاب الدّين حسينى علوى همدانى ، ( متوفّى 768 ه . ق ) .
آغاز آن : « الحمد للّه الّذى حقّ حمده » تا : « هذا ما جمعته من ناسخ القرآن و منسوخه ، تذكرة للطّالبين » .
انجام آن : « و من سورة الكافرين قوله :
لَكُمْ دِينُكُمْ وَ لِيَ دِينِ
منسوخة بآية القتال : و اللّه أعلم بالصّواب و بحقائق الأحوال . »
اين نسخه پيش [ آية اللّه ] آقا نجفى ، فرزند [ آية اللّه ] سيّد محمود تبريزى در نجف موجود است و هماكنون سيّد شهاب الدّين در قم مىباشد . » « 2 »
219 . تفاسير ابن العتائقى [ زنده در 788 ه . ق ]
مؤلّف آن ، كمال الدّين عبد الرحمن بن محمّد بن ابراهيم حلّى ، معروف به ابن العتائقى ، يكى از اعلام قرن هشتم هجرى مىباشد . آنچه از نوشتههاى ارباب تراجم به دست مىآيد ، اين است كه او دو كار قرآنى و تفسيرى دارد :
1 . النّاسخ و المنسوخ .
2 . تلخيص تفسير علىّ بن ابراهيم .
1 . النّاسخ و المنسوخ :
نخستين كتاب او ، آيات ناسخ و منسوخ را به ترتيب سورههاى قرآن ، گردآورى نموده است ، و در پارهاى از موارد اظهار نظر مىكند . اين كتاب در سال 760 ه ، به پايان رسيده است .
آغاز آن : « الحمد للّه مكافاتا لا فضاله ، و هذه رسالة في علم النّاسخ و المنسوخ . فإنّ ذلك اوّل ما نحبّ أن نبدأ به . »
انجام آن : « سورة النّصر الى آخر القرآن ، ليس فيها ناسخ و لا منسوخ ، فهذا ما اردنا ذكره . . . . » « 3 »
* مؤلّف آن
كمال الدّين عبد الرحمن ، داراى تأليفات ديگرى هم هست ، كه برخى از آنها در كتابخانهء غرويّهء نجف اشرف موجود مىباشد . يكى از آنها « صفّة الصّفة » مىباشد كه فراغت از آن در سال 787 ه ، انجام پذيرفته است ؛ و ديگرى « الايضاح » مىباشد . در اين كتاب از مرحوم علّامهء حلّى به عنوان شيخنا المصنّف تعبير مىآورد . « 4 »
* گفتار مرحوم شيخ عبّاس قمى
صاحب الكنى و الألقاب ، در معرّفى او مىنويسد :
« او مردى عالم ، فاضل ، محقّق ، فقيه و متبحّر بود . او با شيخ شهيد و برخى از شاگردان علّامه حلّى همزمان بود . او تأليفات متعدّدى دارد ، كه برخى از آنها را من در كتابخانهء حضرت علىّ بن ابى طالب ( ع ) در نجف ديدهام ، شايد به خطّ خود او بوده باشد . او شرحى بر نهج البلاغة دارد . صاحب روضات الجنّات مىنويسد : « او به حكمت و تصوّف مايل بود ، ولى اصل و ريشهء شرح خود را از شرح ابن ميثم گرفته است . تاريخ فراغت او از نوشتن جلد سوّم شرح نهج البلاغة ، در ماه شعبان 780 ه . ق ، بوده
هامش
( 1 ) الذّريعة ج 2 ، ص 474 ، و ج 11 ، ص 221 .
( 2 ) الذّريعة ج 24 ، ص 12 .
( 3 ) فهرست كتابخانهء آية اللّه مرعشى ، ج 4 ، ص 240 ، كد معرفى 2255 .
( 4 ) مقدمه تفسير التّبيان به قلم استاد سبحانى ، ص 218 .