او از شاگردان جليل القدر شهيد ، و فخر المحقّقين ، و از اساتيد ابن فهد حلّى محسوب مىشود . در مرثيهء ائمّهء اطهار ( ع ) اشعارى سروده است ، كه شيخ طريحى ، ( متوفّى 1085 ه . ق ) ، برخى از آنها را در كتاب منتخب او آورده است . اين قول كه ، فصاحت و بلاغت از شرايط اجتهاد است ، به وى منتسب مىباشد .
* حافظهء قوى
در مورد حافظهء او نوشتهاند : او هيچگاه چيزى را نياموخت كه فراموش كند . پدرش شيخ عبد اللّه نيز از فضلا و فقها و ادبا و شعرا به شمار مىرفت و همچنين فرزندش ، ناصر بن احمد نيز اينگونه بود .
البتّه او غير از جمال الدّين احمد بن عبد اللّه بن علىّ بن حسن بن متوّج بحرانى است ، كه در سنهء 720 ه . ق ، وفات يافت « 1 » .
* گفتار صاحب الذّريعة
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى در دو مورد از كتاب النّهايه نام مىبرد :
1 . در ، ج 1 ، ص 42 ، مىنويسد : « آيات الأحكام ، موسوم به النّهاية در تفسير 500 آيه از آيات احكامى قرآن مجيد ، تأليف فخر الدّين احمد بن عبد اللّه بن سعيد بن متوّج بحرانى مىباشد . گاهى اين كتاب ، همانند كتاب النّاسخ و المنسوخ ، به پدرش عبد اللّه بن متوّج نسبت داده مىشود . » « 2 »
2 . بار ديگر در ، ج 24 ، مىنويسد : « النّهايه ، در تفسير 500 آيه از آيات احكامى قرآن مجيد ، تأليف فخر الدّين احمد بن عبد اللّه ، صاحب روضات گفته است : نسخهاى از آن كتاب پيش ما موجود است ، و هرچه در آن كتاب ، كلمهء « معاصر » به كار رفته است ، مقصود از آن « فاضل مقداد » ، مىباشد . و بالعكس ، هرچه در كتاب كنز العرفان ، كلمهء « معاصر » ، به كار رفته است ، مقصود از آن ابن متوّج بحرانى مىباشد . » « 3 »
* گفتار صاحب ريحانة الادب
مرحوم مدرّس ، ضمن بيان شرح حال او مىنويسد :
« از فتاواى نادرهء او ، شرط دانستن فصاحت و بلاغت در اجتهاد مىباشد . او حافظهء بسيار قوى داشته است . هرچه را درك مىكرد ، هرگز فراموش نمىنمود . اشعار بسيارى در مراثى اهل بيت ( ع ) ، به او منسوب است ، كه برخى از آنها در منتخب طريحى ، آورده شده است او دربارهء شهيد كربلا مىگويد :
ألا نوحوا و ضجّوا بالبكاء * على السّبط الشّهيد بكربلاء
الا نوحوا بسكب الدّمع حزنا * عليه و امزجوه بالدّماء
الا نوحوا على من قد بكاه * رسول اللّه ( ص ) ، خير الأنبياء
أنا ابن متوّج توّجتمونى * بتاج الفخر ، طرّا و البهاء
* وفات او
سال وفات او درست مشخّص و معلوم نشده است ، ولى قبر و محلّ دفنش در جزيرهء « اكل » ، از بلاد بحرين قرار گرفته است . كه معروف به جزيرهء پيامبر صالح مىباشد . « 4 »
* تأليفات او
او تأليفات ارزشمند متعدّدى دارد :
1 . آيات الأحكام ، كه موسوم به النّهاية فى تفسير خمسمائة آية مىباشد .
2 . تفسير قرآن ، بنا به نوشتهء تنقيح المقال و روضات ، مختصر است .
3 . تلخيص التذكرة ، يا غرائب المسائل .
هامش
( 1 ) مشاهير دانشمندان اسلام ص 326 ، كد معرّفى 662 .
( 2 ) الذّريعة ج 1 ، ص 42 ، كد معرّفى 213 ، و ج 4 ، ص 402 ، كد معرّفى 2127 .
( 3 ) الذّريعة ج 24 ، ص 402 .
( 4 ) ريحانة الادب ج 8 ، ص 194 .