4 . ديوان اشعار و مراثى اهل بيت ( ع ) .
5 . شرح قواعد علّامهء حلّى .
6 . النّاسخ و المنسوخ .
* شاگردان او
افراد متعدّدى از ابن متوّج روايت مىكنند ، كه از آنهاست :
1 . شيخ فخر الدّين احمد بن مخدم بحرانى .
2 . شيخ شهاب الدّين احمد بن فهد بن ادريس احسائى « 1 » .
223 . تفسير مفلح [ اواخر قرن هشتم ]
مؤلّف آن فقيه بزرگوار زيدى ، معيض بن مفلح بن معان ، ( زنده در سال 793 ه . ق ) يكى از اعلام قرن هشتم هجرى مىباشد . صاحب مؤلّفات الزّيديّة در معرّفى آن تفسير مىنويسد : « اين تفسير ، شامل فوائد جليله مىباشد . او با اشعار عربى خالص ، استشهاد مىنمايد . اين تفسير در دو مجلّد قرار دارد . » « 2 »
224 . تفسير ديلمى [ اواخر قرن هشتم ]
مؤلّف آن ، عالم ورع پرهيزكار ، شيخ حسن بن محمّد ديلمى ، ( متوفّى اواخر قرن هشتم ) ، معاصر شهيد اوّل ، ( مستشهد 786 ه . ق ) از اكابر محدّثين اماميّه ، و صاحب ارشاد القلوب - كه نامى آشنا و متداول در حوزهها و پيش از باب حديث است - الأربعون حديثا ، و اعلام الدّين فى صفات المؤمنين و . . .
مىباشد . مرحوم استرآبادى ، صاحب الآيات الباهرة ، برخى از روايات را در پايان تفسير خود از اين تفسير نقل مىكند . صاحب ريحانة الأدب ، ضمن توصيف او به عالم ، عارف و واعظ مىنويسد : « يكى ديگر از تأليفات او ، تفسير قرآن است ، و برخى از آن تفسير ، اين موضوع را نقل كردهاند : « وقتى حضرت رسالتمآب ( ص ) ، از اسرافيل پرسيد : « آيا در كلمات خداوندى كلامى پارسى هست يا نه ؟ » وى عرضه داشت : « وقتى اين كلام ، رجا انجام ، به گوش هوش مقرّبان درگاه الهى رسيده است ، چون كنم با اين مشت خاك ستمكاران جز آنكه بيامرزم ! » . ( البتّه اينگونه مرويّات را مىتوان وصف حال يا زبان حال تلقّى كرد ، مگر آنكه سند صحيح و معتبرى ارائه شود ) . اين سخن از كشكول شيخ بهايى نيز نقل شده است و در فرهنگ جهانگيرى نيز آمده است . صاحب الذّريعة ، در ، ج 1 ، ص 517 ، مىنويسد : « صاحب ترجمه ، غير از آن حسن بن ابى الحسن ديلمى مفسّر است ، كه علّامهء كراجكى ، ( متوفّى 449 ه . ق ) در كتاب كنز الفوائد از تفسير او نقل مىنمايد . » « 3 » مرحوم ملّا عبد اللّه افندى در تعليقهء خود بر امل الآمل آورده است : « شيخ عارف ابو محمّد حسن بن ابى الحسن ، از تأليفات او : غرر الأخبار و درر الآثار ، و اعلام الدّين فى صفات المؤمنين . آنچنانكه استاد استناد در فهرست بحار گفته است ، ( مقصود مجلسى است ) ، ارشاد القلوب كتاب لطيفى است ، مشتمل بر اخبار متين و جالب ، و كتاب اعلام الدّين ، ( و غرر الأخبار ) ، ما از هر دو كمى اخبار و احاديث نقل نمودهايم ، چون اخبار و احاديث آن در كتابهاى موثّقتر از آنها هم وجود داشته است . هرچند نقل بزرگان از هر دو تأليف جلالت قدر مؤلّف آنها را روشن مىسازد . » او سپس مىافزايد : « صاحب تأويل الآيات الباهرة ، تفسيرى را به حسن بن ابى الحسن ديلمى نسبت داده است ، و در پايان كتاب ، برخى از روايات را از آن نقل مىكند و شايد او همين شيخ بزرگوار بوده باشد . » « 4 »
هامش
( 1 ) اعيان الشّيعة ج 3 ، ص 11 - طبقات اعلام الشّيعة ، قرن هشتم ، ص 18 .
( 2 ) مؤلّفات الزيديّة ج 1 ، ص 313 .
( 3 ) ريحانة الأدب ج 2 ، ص 249 - امل الآمل ، ج 2 ، ص 77 .
( 4 ) تعليقهء افندى بر امل الآمل ص 121 .