مخبّط و مخلّط بود ، علم نافع و عمل صالح نداشت . » « 1 »
البتّه ، تنها ابن كثير نيست كه او را به خبط و خلط نسبت داده است . همرأى و همفكر ديگر او ، آقاى عسقلانى نيز در « الدّرر الكامنه » او را به غلوّ و افراط نسبت داده ، و گفته است پدرش عطّارى يهودى بود كه اسلام آورد و به غازان خان پيوست . البتّه اين اتّهام و غلوّ و افراط ، تنها به جرم تشيّع و دوستى او با خاندان رسالت بود . اين نوع اتّهامات ، دستاويزها و بهانههايى است ، كه برخى از نويسندگان متعصّب براى كوبيدن شخصيّت و مخدوش كردن وجههء چهرههاى سرشناس به كار مىگيرند ، و گرنه ، هركس اندك مطالعهاى در تاريخ هجمهء مغول و استيلاى آنان بر سرزمينهاى اسلامى بكند ، متوجّه خواهد شد كه چگونه بزرگان شيعه و مخصوصا ايرانيان در برابر آنان ايستادگى كردند ، و آنان را رام و مطيع ساختند . رشيد الدّولة فضل اللّه ، از جمله كسانى است ، كه از مسلمانان حمايت كرد و از ريخته شدن خون آنان جلوگيرى نمود . اتّفاقا خود ابن كثير ، در همين فرازى كه از او نقل كرديم ، به صورت اجمال و در حوادث سال 718 ه ، به صورت تفصيل ، به خدمات او اشاره مىكند و مىگويد كه بلا را از شاميان برگرداند . امّا وقتى مسألهء مذهب و گرايش دينى او پيش مىآيد ، او را به خبط و خلط نسبت مىدهد . البتّه سزاى چنين افراد ، همان شمشير مغول است ، كه قدر و منزلت يك همكيش و هممذهب خود را بداند و به خبط و ديوانگى نسبت ندهد !
* آثار خير
از رشيد الدّولة ، آثار خيريّهء فراوانى در آذربايجان ، مخصوصا در تبريز ، باقى مانده است ، كه نشانگر روحيّهء تواضع و پرگذشت او نسبت به علما و دانشمندان است . تعدادى مدارس ، حجرهها ، منازل و كتابخانهها براى دانشپژوهان فراهم ساخت .
از آثار ماندگار او : « جامع التّواريخ رشيدى » ، در 8 جلد ، و تفسيرى بر قرآن مجيد مىباشد ، ولى به نقل همام الدّين بن خاوند در كتاب روضة الصّفا ، آثار او بعد از قتلش طعمهء حريق شد و از بين رفت . او در شعر ، ادب ، كتابت ، خطّ ، و طبابت نيز دستى داشته است . از سرودهء او در آخرين روزهاى زندگى ، اين بيت است :
تو بدكنندهء خود را به روزگار سپار * كه روزگار تو را چاكرى است ، خدمتكار
مرحوم علّامهء امينى ، او را در « شهداء الفضيلة » ، در عداد شهداد قلمداد مىنمايد . « 2 »
206 . جلاء الأذهان جرجانى [ زنده در 722 ه . ق ]
مؤلّف آن ، شيخ ابو المحاسن ، حسين بن حسن جرجانى ، ( زنده در سال 722 ) مىباشد . صاحب ريحانة الادب او را با اوصاف : عالم ، فاضل ، محدّث و مفسّر توصيف مىكند و مىگويد : « او صاحب تفسير « جلاء الاذهان في تفسير القرآن » مىباشد . اين تفسير به زبان فارسى و حجيم است و دربرگيرندهء اخبار و روايات اماميّه مىباشد و محتمل است اين تفسير همان تفسير « گازر » يا « سيد گازر » ، لقب همين صاحب ترجمه باشد . نسخهاى از اين تفسير در 2 مجلّد ، بهصورت خطّى در كتابخانهء مدرسهء شهيد مطهّرى ، ( سپهسالار سابق ) ، تحت شمارههاى 2036 و 1938 موجود است .
از ديگر تأليفات او « تكملة السّعادات في كيفيّة العبادات المسنونات » مىباشد . او معاصر علّامهء
هامش
( 1 ) البداية و النّهاية ج 14 ، ص 87 ، چاپ جديد مكتبة المعارف بيروت ، سال 1408 ه . ق و دانشمندان آذربايجان ، ص 110 .
( 2 ) شهداء الفضيلة ص 57 .