ركود معارف اسلامى همانند قرن پيشين ، با تعدادى نزديك به 30 مورد ، مفسّر ، آشنا مىگرديم . اميد از فضل و كرم الهى ، آن است ، كه ما را در پيمودن اين راه صعب و پرپيچوخم يارى نموده و اتمام و تكميل آن را تفضّل فرمايد . بمنّه و كرمه .
203 . فتح المنّان ، قطب الدّين شيرازى [ م 710 ق ]
مؤلّف آن ، علّامه قطب الدّين ، احمد بن محمود بن ضياء الدّين مسعود شيرازى ، از علما و دانشمندان اواخر قرن هفتم ، و اوايل قرن هشتم هجرى ، و مؤلّف درّة التّاج و حكمة الإشراق مىباشد . او با خواجه نصير الدّين طوسى در تأسيس رصدخانهء مراغه و راه انداختن علمى آن ، تلاش فراوانى داشته است . او سه نوع تفسير دارد :
1 . تفسير علائى ، اين تفسير به مناسبت لقب علّامه ، كه در عنوان مؤلّف قرار دارد ، به نام تفسير علائى خوانده مىشود . اين تفسير را فقط صاحب كشف الظّنون نام برده است ، و گويد : « كتابى است بزرگ در 40 مجلّد ، كه جلد اوّل آن تا آيهء 119 سورهء بقره ادامه دارد ، و در كتابخانهء خديو مصر موجود است ، و از شرحى كه در آن آمده است به دست مىآيد كه ، مصنّف در تفسير خود از حدود منقولات تجاوز ننموده است ، با اينكه او يك فرد عقلى و فلسفى مىباشد . « 1 »
2 . تفسير ديگرى نيز از همين نويسنده بر حاشيهء الكشّاف زمخشرى ، ( متوفّى 538 ه . ق ) ، مندرج است . از خاتمهء كتاب مفتاح او استفاده مىشود كه به هنگام پايان يافتن آن ، حاشيهء كشّاف ، هنوز ناتمام بوده است . اين كتاب ، در 2 مجلّد قرار دارد . شيخ بهايى ، آن را ديده و بهرهها از آن برده است . « 2 »
3 . تفسيرگونهء ديگرى ، در بخش آخر جزء نخستين درّة التّاج لغرّة الدّبّاج ، از صفحهء 100 تا 132 ، ديده مىشود كه پيرامون احتجاجات انبياء عظام ، حضرات نوح ، موسى ، ابراهيم و پيامبر اسلام ( عليهم صلوات اللّه ) ، مىباشد ، كه با توجّه و عنايت كامل به قرآن مجيد و براهين علمى آن ، استوار است . « 3 »
* خصوصيّات مفسّر
علّامه قطب الدّين ، مردى هوشيار ، زيرك ، تيزهوش و ظريف بوده است . در درس خود شوخى و خوشمزگى نيز داشته است . وقتى از او پرسيده شد :
« اگر حنفى خواهد كه شافعى شود ، چه كند ؟ » پاسخ داد : « بسيار سهل است ، فقط بگويد : لا إله الّا اللّه ، محمّد رسول اللّه ! » . بازگويند ، جمعى از مستمعين شيعه و سنّى او ، اصرار داشتند كه آيا على ( ع ) افضل است يا ابو بكر ؟ او در پاسخ ، ضمن شعرى گفتند :
خير الورى بعد النّبى ، من بنته في بيته * من في دجى ليل العمى ، ضوء الهدى في زيته
( بافضلترين مردم ، پس از رسول خدا ( ص ) آن فردى بود كه دخترش در خانهاش قرار داشت ، و آن فردى است كه در كور شب تاريكى ، روشنايى هدايت در روغن او بوده است ) . « 4 » البتّه اين پاسخ ، با دوسويى كه داشت ، هر دو گروه را راضى مىنمود .
204 . نسخهء عكسى تفسير قرآن [ اوايل قرن هشتم ]
تفسير مختصرى است ، كه نسخهء عكسى آن در كتابخانهء آية اللّه العظمى مرعشى نجفى ، ( ره ) نگهدارى مىشود . شيوهء اين تفسير آن است كه ، بخشى از آيات را مىآورد ، سپس معادل فارسى آن
هامش
( 1 ) ريحانة الأدب ج 4 ، ص 470 .
( 2 ) مشاهير دانشمندان اسلام ، ج 4 ، ص 82 ، كد معرفى 1321 .
( 3 ) ريحانة الأدب ج 4 ، ص 271 .
( 4 ) مشاهير دانشمندان اسلام ، ج 4 ، ص 83 - البتّه برخى او را شافعى اشعرى معرّفى و قلمداد نمودهاند ، ولى از آثار بهجا مانده از او ، تشيّع او استفاده مىشود .