را ذكر مىكند . با توجّه به محتويات آن ، نويسندهء آن شيعهمذهب بوده و احتمالا در قرن هشتم مىزيسته است . نسخهء حاضر ، مشتمل است بر تفسير سورهء بقره ، تا آيهء 60 ، سورهء اسراء . و در پايان ، به شرح معراج پيامبر اكرم ( ص ) ، مىپردازد . اين نسخه ، كه احتمالا مجلّد اوّل از اين تفسير باشد ، در اين فهرست در سه قسمت و طىّ سه شماره معرّفى مىشود .
قسمت اوّل : آغاز آن افتاده است . سورهء البقرة . و انجام آن : « اگر بر كمتر از ربعى اقتصار كند ، جايز بود .
دليل بر اين ، قول خداى تعالى است :
وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ
( مائده / 6 ) » نسخ احتمالا اواخر قرن نهم ، 121 برگ ، 17 سطر .
قسمت دوّم : آغاز : « اين آيت دو دليل است ، اوّل آنكه چون مسح بعضى از سر كرد ، او را مسحكننده خوانند . » انجام : « القرآن يفسّر بعضه بعضا » ( قرآن ، بعضى مر بعضى را تفسير مىكند . ) 13 برگ ، 17 سطر .
قسمت سوّم : آغاز :
إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ
( تو بيمكنندهاى ، بر تو جز ابلاغ نيست . )
وَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ
( هود / 12 ) .
انجام : افتاده و نيمى از صفحهء آخر از بين رفته :
« خطاب آمد كه راست گفتى اى محمّد
رَبَّنا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ
( بقره / 285 ) » 135 برگ ، 17 سطر . « 1 »
205 . مفتاح التّفاسير حمدانى [ م 718 ه . ق ]
مؤلّف آن ، وزير ، رشيد الدّولة ، نصر اللّه بن عماد الدّولة ، ابو الخير على حمدانى ( مقتول در سال 718 ه . ق ) ، صاحب تاريخ غازانى ، از اعلام قرن هشتم هجرى مىباشد . اين كتاب همراه 9 رسالهء ديگر تحت مجموعهء بزرگ « رشيديّه » ، موجود است . او در مفتاح التّفاسير ، رسالهء ابطال النّسخ و اثبات الحشر را نيز درج نموده و در كتاب دانشمندان آذربايجان آمده است ، كه بيش از صد نفر از علماء به آن تفسير تقرير نوشتهاند . « 2 »
* رشيد الدّولة كيست ؟
فضل اللّه بن عماد الدّولة ، ابو الخير ، وزير دانشمند و مربّى دانشمندان ، فضل اللّه حمدانى ، ( مقتول در ربيع الاوّل 718 ه . ق ) ، استاد ماهر در علوم طبيعى ، فلسفى و رياضيّات . او از محضر استاد ابن طاوس ، همراه ابن فوطى تلمّذ نموده است . از آثار او « جامع التّواريخ » ، در 3 مجلّد ، و از بناهاى خير او ، « ربع رشيدى » در تبريز مىباشد .
از ديگر آثار او : الآثار و الأحياء ، تاريخ غازانى ، تقسيم الموجودات ، ديوان الشّعر ، تفسير قرآن رشيدى و مفتاح التّفاسير مىباشد . « 3 »
* گفتار ابن كثير
ابن كثير در حوادث سال 718 ، مىنويسد : « در اين سال ، قتل رشيد الدّين فضل اللّه بن ابى الخير بن على حمدانى ، رخ داد . او در اصل فرزند عطّار يهودى بود .
او با طبّ و پزشكى پيشرفت نمود ، و سعادت همراه او گرديد ، تا اينكه پيش خربندا ( خدابنده ) موقعيّت ويژه پيدا نمود ، و بر مرتبتش بالا رفت و منصب وزارت را به عهده گرفت . به اموال و امكانات فراوانى دسترسى پيدا نمود . او اسلام اظهار نمود و به تفسير قرآن پرداخت . او فضائل فراوانى داشت .
بيش از هشتاد سال عمر نمود . اولاد و ثروت كلانى بههم زد . او در بازگرداندن تاتار و رفع شرّ آنان از بلاد شام در سال 712 ، نقش اساسى داشت . در مورد تفسير او سخن فراوان گفتهاند . شكّى نيست كه او
هامش
( 1 ) فهرست نسخههاى عكسى كتابخانهء آية اللّه مرعشى ، ص 59 و 60 .
( 2 ) الذّريعة ج 7 ، ص 323 ، كد معرّفى 5286 .
( 3 ) ريحانة الادب ج 7 ، ص 337 .