الدّين فضل اللّه بن علىّ بن عبيد اللّه راوندى ، و فرزند شريف و علّامهاش ، علىّ بن فضل اللّه ، صاحب كتاب نثر اللّئالي برخاستهاند ، و او داراى اخلاف و فرزندانى مىباشد . » « 1 »
5 . گفتار رازى :
مرحوم شيخ ، منتجب الدّين رازى ، كه معاصر او بوده است ، در حقّ همدورهاش چنين مىنويسد :
« سيّد امام ، عزّ الدّين علىّ بن السيّد الإمام ضياء الدّين ، ابى الرّضا فضل اللّه حسنى راوندى ، فقيه فاضل موثّقى است . او را است كتاب حسيب النّسيب للحسين النّسيب ، غنية المتغنّي ، مزن الحزن ، غمام الغموم ، نثر اللّئالى لفخر المعالي ، مجمع اللّطائف و منبع الطّرائف . . . . » « 2 »
از اشعار اوست :
يقولون انّ الرّكب بعد غد غاد * فهل فؤادى إذ غدا الرّكب من مار
يقولون لا قالوا و يحكون لا حكوا * بأنّ غدا يحدو بظعنهم الهادي « 3 »
182 . مختصر التّبيان ، ابن كيّال [ م 597 ق ]
مؤلّف آن ابو عبد اللّه محمّد بن محمّد بن هارون بن محمّد كوكب حلّى ، يكى از اعلام قرن ششم مىباشد . پدرش محمّد ، به شغل مغازهدارى وكيل و پيمانه نمودن جنس اشتغال داشته است ، ازاينرو از او به عنوان « ابن كيّال » آورده مىشود .
* مكتب تفسيرى شيخ طوسى
عظمت فكرى و شخصيّت علمى ممتاز و نبوغ اجتماعى شيخ الطّائفة طوسى ، آنچنانكه در فقه سايهگستر و صاحب سطوت و سبك بوده است ، و مدّتها فقهاى زمان ، خوشهچين خرمن فضل و فقه او ، و دنبالهرو روش خاصّ او بودهاند ، در زمينهء تفسير و علوم قرآنى نيز ، چنين گسترش وسيع و نفوذ عميق و اعتبار وسيع خود را داشته است ، به حدّى كه متأخّرين ، دستنوشت او را سرمايهء اصلى تلاش فكرى خود قرار داده و از اعتبار علمى و وجاهت منطقى او بهرهها بردهاند . چندين اثر تفسيرى ، پيرامون تفسير التّبيان به وجود آمده است ، كه يا تلخيص و تعليق بر تبيان بوده ، يا در شرح و توضيح آن كوشيده است ، كه هماكنون دو نمونه از آنها معرّفى مىگردد . يكى مختصر التّبيان ابن كيّال ، و ديگرى مختصر التّبيان ابن ادريس حلّى . تازه ما به دو نمونهء محدود رسيدهايم ، يقينا از اين سرى تأليفات ، فراوان وجود داشته ، و دارد ، كه فرد متتبّع ، مىتواند آنها را از لابلاى فهارس كتب جستجو و كشف نمايد . اكنون به معرّفى مؤلّف اين تفسير مىپردازيم :
ابن عماد در شذرات الذّهب و جزرى در طبقات القرّاء و شيخ حرّ عاملى در امل الآمل ، شرح حال او را آوردهاند ، و همگى از تأليفات او مختصر التّبيان في تفسير القرآن ، و متشابه القرآن را شمردهاند . « 4 »
* گفتار صاحب الذّريعة
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى ، در عداد تفاسير معروف شيعه ، از تفسير او به عنوان « تفسير ابن كيّال » نام مىبرد و مىفرمايد : « تفسير ابن كيّال يا ابن كالّ ، عبارت است از ، ابو عبد اللّه محمّد بن محمّد بن هارون بن محمّد بن كوكب حلّى مقرئ . پدرش به علّت داشتن مغازه در حلّه ، كالّ و پيمانهكننده معروف ، گرديد . ازاينرو به او ابن كالّ مىگويند . او در سال 515 ه . ق ، متولّد شده و در 11 ذىحجّهء
هامش
( 1 ) مقدّمهء ديوان سيّد ضياء ، تأليف محدّث ارموى .
( 2 ) مقدّمهء ديوان سيّد ضياء ، تأليف محدّث ارموى .
( 3 ) مقدّمهء ديوان سيّد ضياء ، تأليف محدّث ارموى .
( 4 ) شذرات الذّهب ج 4 ، ص 333 .