سال 597 ه . ق ، از دنيا رخت بربسته است . سيّد بن طاوس ، در كتاب التّحصين ، از او به عنوان « ابن كامل » نام برده است ، و در نسخهء ديگرى « ابن كالّ » تعبير آورده است . ( يقينا از سهو قلم ناسخ و كاتب بوده است ) و در امل الآمل ، از تصانيف او كتاب مختصر التّبيان في تفسير القرآن ، و كتاب متشابه القرآن ، و اللّحن الخفى ، و كتاب اللّحن الجلى را نام برده است . » در پايان مىافزايد : « به اين ترتيب او ، از كسانى است ، كه بيش از يك كتاب پيرامون قرآن نوشتهاند . » « 1 »
* گفتار صاحب امل الآمل
در كتاب امل الآمل ، ضمن شمارش تأليفات قرآنى او ، از او به عنوان محمّد بن هارون كه والد او ، معروف به كالّ مىباشد ، تعبير مىآورد . « 2 »
* گفتار مرحوم مدرّس
صاحب ريحانة الادب ، در مقام معرّفى او مىنويسد :
« محمّد بن محمّد بن هارون بن محمّد بن كوكب بغدادى حلّى ، مكنّى به ابو عبد اللّه ، معروف به ابن الكالّ ( چون پدرش ملقّب به كالّ بوده است . ) از اكابر قرّاء قرن ششم مىباشد . و از تأليفات اوست :
1 . اللّحن الخفى 2 . اللّحن الجلى 3 . متشابه القرآن 4 . مختصر التّبيان في تفسير القرآن . او به سال 597 ه . ق درگذشت . » « 3 »
183 . تفسير محمّد بن ادريس حلّى [ م 598 ق ]
مؤلّف آن ، شيخ ابو جعفر ، محمّد بن منصور بن احمد بن ادريس عجلى حلّى ، صاحب كتاب السّرائر ، يكى از اعلام شامخ قرن ششم هجرى مىباشد . نام تفسير او ، « مختصر التّبيان من تفسير القرآن و النّكت المستخرجة من كتاب التّبيان » مىباشد كه فراغت از آن در سال 582 ه . ق ، رخ داده است و نسخههاى آن فراوان مىباشد . ارباب تراجم او را به فقه و علم و تحقيق و فضيلت ستودهاند . او داراى تأليفات ارزشمندى در فقه مىباشد كه از آنهاست : السّرائر ، التّحرير و الفتاوى كه ، مكرّر به چاپ رسيدهاند . صاحب نخبة المقال در حقّ او گويد :
ثمّ ابن ادريس من الفحول * و متقن الفروع و الأصول
عنه النّجيب بن نما الحلّى حكى * جاء مبشّرا ، مضى بعد البكاء
خوشبختانه اين كتاب تفسير ، اخيرا در سال 1409 ه . ق ، از سوى كتابخانهء آية اللّه مرعشى نجفى ، با تحقيق و استخراج محقّق ارجمند آقاى سيّد مهدى رجائى ، و با اشراف و نظرات آيتاللّهزادهء محترم ، آقاى دكتر سيّد محمود مرعشى ، در دو مجلّد نفيس چاپ و انتشار يافته است . اين دو جلد ، از آغاز سورهء بقره تا سورهء زلزال مىباشد . همانطوركه گذشت ، تفسير تبيان از آن نخستين روزهاى تأليف ، مورد توجّه علماء و دانشمندان اعصار بعدى قرار گرفته است . تعليقهها و تحشيههاى متعدّدى بر آن افزودهاند كه ، تفسير نامبرده يكى از اين موارد مىباشد ، كه جهت سهولت امر نقل و انتقال خلاصهگيرى شده است ، و احيانا نظراتى نيز بر آن افزوده شده است . اصل اين كتاب بنا به اطّلاع برخى از مطّلعين موثّق ، در كربلا ، پيش دكتر فاضل مؤيّد الأطبّاء بوده است و استنساخ آن از روى نسخهاى انجام پذيرفته است ، كه در محضر سيّد محمّد شرف الدّين ، نزيل بندر لنگه و متوفّى 1314 ه . ق موجود بوده است . مرحوم شهيد ثانى ، در مورد تلخيص ابن ادريس فرموده است : « اين كتاب مختصر ، همان
هامش
( 1 ) الذّريعة ج 4 ، ص 245 ، كد معرّفى 1190 .
( 2 ) مفسّران شيعه ، ص 98 ، به نقل از امل الآمل ، ج 2 ، ص 311 ، تحت كد 947 .
( 3 ) ريحانة الادب ج 8 ، ص 165 .