مبسوطى كه به چاپ سنگى تفسير رازى نوشتهاند ، مىگويد : « تاريخ تأليف تفسير ابو الفتوح ، به ظنّ غالب ، مقدّم بر 510 ه ، نبوده است ، و مؤخّر از 556 ه ، نيز نمىتواند باشد . » « 1 » اين تفسير ارزشمند اخيرا با ويراستارى دكتر محمّد مهدى ركنى و استاد محمّد جعفر ياحقى از سوى انتشارات پژوهشهاى اسلامى مشهد به چاپ زيبا رسيده است و داراى فهارس اعلام ، آيات ، اماكن اقوام و ملل - كتابها - منابع و مأخذ ، احاديث آيات امثال عربى و فارسى اشعار عربى و فارسى مىباشد .
178 . خلاصة التّفاسير قطب راوندى [ ت 573 ه ]
مؤلّف عاليقدر آن ، شيخ و امام طايفه ، قطب الدّين ابو الحسين ، سعيد بن هبة اللّه بن حسن راوندى ، يكى از اعلام شامخ قرن ششم هجرى مىباشد . او صاحب آثار قرآنى متعدّدى است ، كه از آن ميان :
تفسير فشرده و مختصر او ، در دو مجلّد ، از شهرت خوبى برخوردار است . آنچنانكه تفسير كبير ، به نام « خلاصة التّفاسير » او ، در ده مجلّد قرار گرفته است . هر دو تفسير را شاگردش ، شيخ منتجب الدّين رازى در فهرست خود آورده است ، و آن دو تفسير غير از آن كتاب فقه القرآن مىباشد ، كه معروف به شرح آيات الأحكام است ، كه در امل الآمل معرّفى شده است . و باز غير از آن كتاب قصص الأنبياء است ، كه اخيرا از سوى بنياد پژوهشهاى آستان قدس رضوى در سال 1409 ه . ق ، با تصحيح دانشمند محترم ، آقاى عرفانيان يزدى تحقيق و بررسى و در 372 صفحهء وزيرى ، چاپ شده است . محتوى قصص آدم ( ع ) ، تا خاتم الأنبياء ( ص ) ، مىباشد ، و بهصورت روائى و مأثور مىباشد .
1 . گفتار صاحب ريحانة الادب :
مرحوم مدرّس ، صاحب ريحانة الادب كه خود كتابشناس وارستهاى است ، در معرّفى او و تأليفاتش ، چنين مىنويسد : « عالمى عامل ، فاضل ، كامل ، فقيه ، محقّق ، متكلّم ، مدقّق ، محدّث ، متمهّر ، مفسّر ، شاعر ماهر جليل القدرى است . او از خانوادهء علم و ادب و فقه مىباشد ، و از بزرگانى مانند ابو على طبرسى ، عماد الدّين طبرى ، سيّد مرتضى رازى ، و برادرش سيّد مجتبى و والد ماجد خواجه نصير طوسى ، و جمعى ديگر از اكابر فريقين روايت نموده است . در عين حال ، او از اساتيد و مشايخ ابن شهرآشوب و شيخ منتجب الدّين رازى مىباشد .
او با تأليفات متنوّعهء خود ، خدمت بزرگى به ديانت مقدّسهء اسلام نموده است .
* تأليفات او
1 . آيات الأحكام ، ظاهرا ، او نخستين فردى است ، كه به تأليف فقه القرآن و تفسير آيات الاحكام پرداخته است .
2 . الاختلافات الواقعة بين الشّيخ المفيد ، و سيّد المرتضى في بعض المسائل الكلاميّة ، او تا 95 مورد از اختلافنظر آن دوعالم متبحّر را يادداشت كرده است .
3 . اسباب النّزول ، كه در مورد شأن نزول آيات است ، و مورد استناد علّامهء مجلسى در بحار الأنوار قرار گرفته است .
4 . امّ القرآن ، در روضات الجنّات احتمال داده است ، همان كتاب فقه القرآن بوده باشد ، يا يكى ديگر از تفاسير قرآنى او .
5 . الإنجاز في شرح الايجاز ، كه كتاب ايجاز شيخ طوسى را شرح و توضيح داده است .
6 . تحفة العليل في الأدعية و الأحراز و الآداب و
هامش
( 1 ) هزار سال تفسير فارسى ، دكتر سادات ناصرى و منوچهر دانشپژوه ، ص 402 و 403 .