نواقص موجود در الخلاف را مرتفع و استدلالهاى او را تقويت و ادّعاهاى اجماع را كنار نهاده و با علامت « ج » ، مسائل اجماعى را بيان نموده است [ و نامگذارى آن ، نشانگر روحيّهء وحدتطلبى و ائتلاف مىباشد . اين كتاب ، اخيرا از سوى بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى ، چاپ شده است . ]
12 . مجمع البيان ، ( تفسير كبير در 10 مجلّد وزيرى ) .
13 . الكاف الشّاف در تلخيص كشّاف ، ( تفسير صغير در 2 جلد ) .
14 . جوامع الجامع ، در ظرائف و طرائف مجمع البيان و كشّاف ، ( تفسير متوسّط در 4 جلد ) . « 1 »
استاد واعظزادهء خراسانى ، دبير مجمع التّقريب بين المذاهب الإسلاميّة ، كه خود نيز ، از پيشروان مسائل قرآنى در ايران اسلامى است ، در مجلّهء مشكات ، تحت عنوان مقدّمهاى بر ترجمهء تفسير جوامع الجامع طبرسى ، پس از معرّفى اجمالى طبرسى و شخصيّت او ، توضيحى در مورد تفاسير سهگانهء اخير دارد و چنين مىگويد :
« مرحوم طبرسى ، داراى سه تفسير بوده است :
كبير ، اوسط ، صغير . ولى تعيين آن موارد سهگانه ، بدون خواندن مقدّمهء جوامع الجامع ، غير ممكن است . در اين ديباچه مىخوانيم كه طبرسى ، نخست ، كتاب مجمع البيان را نوشت ، و بعد از وقوف بر كتاب كشّاف ، نكات و لطايف آن را برگزيد و نام آن را الكاف الشّاف نهاد . آنگاه بنا به اصرار و الحاح فرزندش ، ابو نصر حسن ، ( صاحب كتاب مكارم الاخلاق ) ، نكات و لطايف هر دو كتاب فوق را ، در كتاب سوّمى ، بنام جوامع الجامع ، گرد آورده و در اختصار آن كوشيده است .
از اينجا ، پى مىبريم ، كه تفسير كبير ، همان مجمع البيان في تفسير القرآن است ، كه طبرسى خود در اين ديباچه آن را « كبير » خوانده است ، و تفسير « صغير » ، ظاهرا الكاف الشّاف است ( كه در دو مجلّد قرار دارد . ) و اوسط ، همان جوامع الجامع است ( كه در چهار مجلّد وزيرى قرار دارد . ) و با لفظ « اوسط » از آن ياد شده است . يا بالعكس ، اين كتاب تفسير صغير و الكاف الشّاف ، تفسير متوسّط است ، و مجمع البيان كبير است . در هر صورت تفسير ديگرى به قلم اين دانشمند جز موارد سهگانه ، تأليف نشده است ، كه محقّقان سراغ آن را بگيرند . حال اگر تفسير الكاف الشّاف ، گير بيايد و انتشار يابد ، هر سه تفسير اين مرد بزرگوار را در اختيار خواهيم داشت و با مقايسه و مطابقه ميان آنها ، معلوم خواهد شد ، كه طبرسى چه نكاتى را از تفسير كشّاف ، گزينش نموده است . امّا حالا كه آن تفسير را در اختيار نداريم ، با مقايسهء تفسير جوامع الجامع و كشّاف ، مىتوان حدود بهرهگيرى او را از اين دو كتاب و نحوهء گزينش و انتخاب مطالب را به دست آورد . با دقّت در اين دو كتاب ، به دست مىآيد كه طبرسى كوشيده است ، مطالب مهمّ و برجسته و لطايف آن دو كتاب را در اين كتاب سوّم جوامع الجامع گرد آورد و در مواردى ، از برخى مطالب آن دو كتاب صرفنظر نمايد . » « 2 »
172 . تفسير جوامع الجامع
اين تفسير ، پس از مجمع البيان ، از معروفترين تأليفات مرحوم طبرسى است ، و گاهى ، تحت عنوان « الوسيط » نام برده مىشود ، كه در 4 مجلّد ، قرار دارد . اين تفسير ، به لحاظ بلاغت ، و جازت و
هامش
( 1 ) ريحانة الادب ج 4 ، ص 39 و 40 .
( 2 ) مجلّهء مشكات انتشارات بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى ، شمارهء 35 ، ص 5 - 7 .