به فنّ ديگر اختلاط و اشتباك پيدا مىنمود ، و خواننده نمىتوانست خود را از ميان آن مجموعهها نجات دهد . گاهى به يك بعد از ابعاد مسئله در حدّ ملالآور ، و در بعد ديگرى از همان مسئله ، در حدّ كوتاه مخلّ مىآوردند . ولى تفسير مجمع البيان ، شايد نخستين تفسيرى باشد كه توانسته است ، حقّ مطلب را اداء كند ، و توأم با طراوت بحث ، و عمق نظر ، اين نظم و ترتيب و سبك عالى را نيز داشته باشد . اين كتاب به خواصّ و مزاياى تفسير قرآن پرداخته است . علاوه بر آن روشهاى علمى و فكرى ارزندهاى را در خود ، جاى داده است . » « 1 »
3 . گفتار ذهبى :
ذهبى ، صاحب « التّفسير و المفسّرون » ، پس از بررسى جوانب مختلف تفسير مجمع البيان ، و پس از نقل مقدّمات و اهداف و اغراض مؤلّف ، كه بخش وسيعى از كتاب او را اشغال نموده است ، اظهار مىدارد :
« حقّ اين است ، كه تفسير طبرسى - گذشته از انگيزههاى اعتقادى و اعتزالى كه در لابلاى صفحات خود جا داده است - كتاب بسيار بزرگى در موضوع خود مىباشد ، و كاملا مىرساند ، كه نويسنده ، تبحّر كاملى در فنون مختلف از علم و معرفت داشته است ، و مجمع البيان ، همان گونه كه نويسندهاش اظهار مىدارد ، ترتيب خوب و زيبايى دارد ، و در هر موردى كه وارد بحث شده است ، در قرائت ، لغت ، وجوه اعراب ، شرح معانى ، شأن نزول ، بيان ارتباط آيات و . . . به خوبى از عهدهاش بيرون آمده است . او در تشيّع خود نيز ، غلوّ و افراط ندارد » . در پايان مىافزايد : « اين تفسير ، حسن ترتيب و زيبايى تهذيب ، و دقّت تعليل و قوّت و نيرومندى حجّت و برهان را دربردارد . . . . » « 2 »
سپس مىافزايد : « مجمع البيان ، در تمام مباحثى كه وارد شده است ، به زيبايى و نيكويى از عهدهاش برآمده است ، آنگاه كه از قرائتها و چگونگى آنها بحث كرده است ، و آن هنگام كه از إعراب و مباحث مربوط به آن سخن رانده است ، يا آنوقت كه در مقام دفاع از مذهب و اعتقاد خويش برخاسته است ، صاف و روشن ، رأى خود را اظهار داشته است ، يا هنگامى كه اقوال پيشينيان را مطرح نموده است ، و به نقد و بررسى آنها پرداخته است ، و در تمام مراحل از انصاف شايسته برخوردار است ، و هرگز در بيان عقيدهء خويش ، راه اغراق را نمىپيمايد و در اظهار عقيدهاش ، افراط نمىورزد . . . . » « 3 »
* نظر استاد محمّد ، محمّد المدنى
او نيز ، يكى از پيشكسوتان علوم قرآنى و صاحب تفسير معروف در جهان اهل سنّت ، و سردبير مجلّهء « رسالة الإسلام » و خود اهلفنّ تفسير مىباشد . در اين مورد مىگويد :
« مجمع البيان ، تأليف پيشوايى از پيشوايان اماميّهء جعفرى ، امام بزرگوار ، طبرسى است . او در اين تفسير روش تحقيقى پسنديدهاى را در پيش گرفته است . » « 4 »
* آراء و نظرات دانشمندان شيعه
آراء و نظرات اهل فضل و كمال از اماميّه ، پيرامون مجمع البيان فراوان است ، كه نقل و بازگويى آنها ، خارج از حدّ خلاصهنگارى ماست . ولى در اينجا به
هامش
( 1 ) مقدّمهء تفسير مجمع البيان چاپ مصر ، ص 1 .
( 2 ) التّفسير و المفسّرون ج 2 ، ص 101 و 144 ، چاپ قاهره ، 1961 م .
( 3 ) التّفسير و المفسّرون چاپ دار الكتب الحديثة ، 1318 ه . ق .
( 4 ) مجلّه راسلة الإسلام ، ارگان رسمى دار التّقريب بين المذاهب الإسلاميّة مصر ، شمارهء 57 ، ص 209 ، سال 15 .