الفهرست ، شاذان بن جبرئيل صاحب مناقب ، قطب راوندى ، شارح نهج البلاغة ، و برخى ديگر از اكابر وقت بوده . خودش و پسرش ، شيخ حسن مذكور ، و نوهاش علىّ بن حسن ، صاحب « مشكاة الانوار » و ديگر سلسله و اقارب او ، عموما از اكابر علماء مىباشند . از مقالات و فتاواى مشهور او ، در مبحث رضاع ، اين است : « او در نشر حرمت شير ، اتّحاد فحل را شرط نمىداند ، و باز اعتقاد دارد كه منهيّات دينى ، عموما از قبيل گناهان كبيره مىباشند ، و صغيره بودن برخى از آنها ، نسبت به ما فوق و گناه بزرگتر از خويشتن است . و گرنه در حدّ خود و در واقع امر ، معصيت كبيره است . » « 1 »
7 . گفتار صاحب تأسيس الشّيعة :
در پايان نظرات بزرگان شيعه ، نظر مرحوم سيّد حسن صدر نيز بازگو مىشود :
او گويد : « تفسير مجمع البيان ، اسمى است ، هماهنگ با مسمّى ، و لفظى است ، جامع معنى ، در ده مجلّد قرار دارد . مجمع البيان ، تفسيرى است ، كه نظير آن در جهان اسلام ، تاكنون نگارش نيافته است .
تمام فنون قرآن را با كوتاهترين بيان و نيكوترين بنان عرضه كرده است . اين كتاب ، الحقّ راهنماى تمام آثار تفسيرى است ، و بدون ترديد ، يكى از بهترين و زيباترين تفاسيرى است ، كه تا عصر تأليف آن ، نظير آن در جامعيّت و گستردگى ، جمعآورى نشده بود . مجمع البيان تفسيرى است ، مشحون ، با غرايب ادبى و نكات دينى و اشارات دقيق و نكتههاى بديع ادبى . ازاينرو ، مورد اقبال و توجّه عالمان دين در تمام اعصار قرار گرفته است . . . . » « 2 »
* آثار و تأليفات او
عالمى ، با اين فكر روشن و قلم توانا و عمر طولانى ، ( در حدود 80 سال ) ، طبيعتا بايد داراى آثار ارزشمند متعدّد و متنوّعى گردد . هرچند ما ، به تمام آثار او دسترسى نداريم ، ولى تعدادى از آنها را كه ارباب تراجم ثبت كردهاند ، در اينجا مىآوريم :
1 . الآداب الدّينيّة ، للخزانة المعينيّه ، كه به نام حاكم وقت ، معين الدّين ، ابو نصر ، احمد بن فضل بن محمود ، تأليف نموده است ، و مشتمل بر 14 باب از ابواب اخلاق و تربيت مىباشد ، و فرزندش ، - صاحب مكارم الأخلاق - به تكميل و تتميم آداب و مباحث آن كتاب شريف ، پرداخته است . « 3 »
2 . اعلام الورى ، باعلام الهدى في فضائل الأئمّة الهداة و احوالهم ( ع ) .
3 . تاج المواليد ، در انساب ، شيخ منتجب الدّين ، كه از شاگردان اوست ، اين كتاب را به صاحب مجمع البيان ، نسبت داده است .
4 . عدّة السّفر و عمدة الحضر ( آداب سفر و حضر ) .
5 . العمدة في اصول الدّين و الفرائض و النّوافل .
6 . غنية العابد و منية الزّاهد ( خواست عابد و آرزوى زاهد ) .
7 . كنوز النجاح ، ( در ادعيه و مناجات ) .
8 . مشكاة الأنوار ، ( در اخبار و ادعيه ) .
9 . معارج السؤال ، در بيان احوال ائمّهء اطهار ( ع ) .
10 . نثر اللّئالى ، پيرامون كلمات مولا على ( ع ) ، كه بر اسلوب غرر و درر آمدى گردآورى شده است .
11 . المؤتلف من المختلف بين ائمّة السّلف ، ( فقه تطبيقى ) . اين كتاب تحرير نو و جديدى از كتاب الخلاف شيخ طوسى است ، با اين فرق ، كه او
هامش
( 1 ) ريحانة الادب ، تأليف محمّد على مدرّس ، ج 4 ، ص 36 ، چاپ دوّم .
( 2 ) تأسيس الشّيعة لعلوم الإسلام ، تأليف سيّد حسن صدر ، ص 140 .
( 3 ) جاى خوشوقتى است كه اين كتاب با فارسى سره از سوى دفتر نشر نويد اسلام آمادهء چاپ مىباشد .