امين الاسلام طبرسى ، از علوم متنوّع زمان خويش ، مانند فقه ، كلام ، سيره و تاريخ و تفسير برخوردار و كاملا بهرهمند بوده است ، و در همهء اين عناوين ، كتاب و رساله ، يا كتابهايى نوشته است ، ولى شهرت جهانى و اعتبار علمى او ، با تفسير و علوم قرآنى ، بهويژه مجمع البيان و جوامع الجامع مىباشد . آنچنانكه از تأليفات تفسيرى او برمىآيد ، او در ادب و لغتشناسى ، استاد و صاحبنظر بوده است ، و عبارت عربى را در نهايت جزالت و فصاحت ، و در عين اختصار نوشته است . او به لطايف ادبى علاقهء خاصّى مىورزيد . و همين نكتهسنجى و ادبدوستى او را به نوشتن « الكاف الشّاف » ، در لطايف ادبى كشّاف علّامهء زمخشرى ، كشانده است . لطايفى كه تفسير مجمع البيان به هنگام تأليف عارى از آن لطايف بوده است .
* مجمع البيان و جايگاه آن
در بين مجموع تفاسيرى كه از سوى شيعه پيرامون قرآن مجيد نگارش يافته است ، مجمع البيان از يك منزلت خاصّ و جايگاه رفيعى برخوردار است . و اين امر مرهون سهل التّناول بودن و ترتيب تأليفى آن تفسير مىباشد . مجمع البيان ، به اتّفاق آراء شيعه و اهل سنّت ، در جامعيّت ، اتقان ، استحكام مطالب ، بىنظير بودن ترتيب و تنظيم و تنسيق ابواب و روش تفسير و تبيين مفاهيم آيات شريفه ، از منزلت خاصّ و جايگاه ويژهاى برخوردار است ، كه بر ارباب معرفت و بصيرت ، پوشيده نيست . اينك ، تعدادى از آراء و نظرات دانشمندان را در تأييد سخن فوق مىآوريم :
* آراء دانشمندان اهل سنّت
مقدّم بر آراء و نظرات خواصّ اماميّه ، آراء چند تن از بزرگان و معاريف اهل سنّت را ، كه هركدام ، در زمينهء تفسير و علوم قرآنى صاحبنظر و داراى اثر هستند مىآوريم ، سپس به نقل آراء چند تن از صاحبنظران شيعه مىپردازيم .
1 . گفتار مفتى اعظم ديار مصر :
شيخ عبد المجيد سليم ، مفتى ديار مصر ، و رئيس اسبق دانشگاه باستانى الأزهر ، در اينباره مىگويد :
« مجمع البيان كتابى است گرانسنگ ، سرشار از دانش و معرفت ، آكنده از فوائد و معانى ، با ترتيبى نيكو و شايسته . اگر بگويم ، اين تفسير ، سرآمد تمام تفاسير قرآن و مرجع دانشها و مباحث قرآنى است ، مبالغه و گزاف نگفته ، و راه خطا نپيمودهام . » « 1 »
2 . گفتار شيخ محمود شلتوت :
استاد ، شيخ محمود شلتوت ، پيشواى اهل سنّت ، و منادى وحدت جهان اسلام ، و مفتى سابق ديار مصر ، و رئيس اسبق دانشگاه الأزهر ، در مقدّمهء مبسوطى كه بر چاپ مصرى مجمع البيان نگاشته است ، حقايق گستردهاى را دربارهء اين تفسير آورده است ، كه ما گزيدهاى از گفتار او را در اينجا مىآوريم :
او مىگويد : « مجمع البيان ، در بين كتابهاى تفسيرى قرآن ، بىهمتاست . اين تفسير ، با گستردگى خاصّ و ژرفاى ويژه ، و عمق معانى ، و تنوّع مباحثش ، و در تبويب و تنظيم و ويرايش ، از امتياز و ويژگى خاصّى برخوردار است ، كه در ميان تفاسير پيشين ، چنين ترتيبى وجود نداشته است . و در بين آثار پس از آن نيز كمنظير است . سابقهء ذهنى كه از كتابهاى گذشتگان داريم ، اين است ، كه آيات و روايات را در مسايل مختلف گردآورى مىكنند ، و همه را هنگام بحث ، يك جا مىآوردند ، كه گاهى فنّى
هامش
( 1 ) رسالة الإسلام صادره از دار التّقريب بين المذاهب الإسلاميّة ، شمارهء 57 ، ص 208 .