كتابهاى شريفين ، سيّد مرتضى و سيّد رضى ، پس از محمّد بن علىّ بن فتّال فارسى ، از پدرش حسن و هر دو از سيّد مرتضى روايت نمودهاند . » « 1 »
* گفتار قزوينى
شيخ بزرگوار ، عبد الجليل قزوينى ، در كتاب النّقض ، ضمن معرّفى اعلام شيعه ، او را همرديف شيخ مفيد ، طوسى ، سيّد مرتضى و سيّد رضى و امثال آن مىآورد ، و گويد : « هركدام از آنان ، مدرّس ، متكلّم ، فقيه ، عالم ، قارى ، مفسّر ، متديّن و زاهد بودهاند . » و در حقّ او مىافزايد : « او در تفسير التّنوير ، از تفاسير شيخ الطّائفه ، ابو جعفر طوسى ، شيخ طبرسى و ابو الفتوح رازى استفاده كرده است . »
او در جاى ديگر از كتاب النّقض ، باز به هنگام شمردن تفاسير شيعه ، تفسير شيخ محمّد فتّال ، معاصر خويش را نيز آورده است . « 2 »
* گفتار شيخ رازى ( ره )
شيخ ، منتجب الدّين رازى در فهرست خود مىگويد :
« شيخ محمّد فتّال نيشابورى ، صاحب تفسير ، ثقه و ثقه مىباشد . جمعى از موثّقين ، تفسير او را به ما خبر دادند . » « 3 »
* گفتار ابن داود حلّى
حسن بن داود حلّى ، در رجال خود گويد : « محمّد بن احمد بن على فتّال نيشابورى متكلّم جليل القدر ، فقيه ، عالم ، زاهد و پرهيزكارى است ، كه ابو المحاسن عبد الرزّاق ، حاكم نيشابور ، معروف به شهاب الإسلام او را كشت . » « 4 »
( او برادرزادهء نظام الملك ، وزير سلطان سنجر بود ، كه وزارت او از سال 513 تا 515 ادامه داشته است )
* گفتار محدّث نورى
محدّث نورى در خاتمهء مستدرك ، ضمن شمارش مشايخ ابن شهرآشوب ، مطالبى نقل مىكند كه ترجمهاش اين است : « شيخ شهيد سعيد ، عالم اصيل ، ابو على محمّد بن حسن بن على ، حافظ فارسى ، كه گاهى به فتّال ، و گاهى به ابن الفارسى و گاهى منسوب به پدرش حسن ، و گاهى به جدّش على ، و گاهى به جدّ دوّمش احمد ناميده مىشود ، كه همگان تعبيرى از يك شخص واحد مىباشند ، همان مؤلّف كتاب روضة الواعظين و كتاب التّنوير في معانى التّفسير مىباشد . كيفيّت شهادت را او به هنگام بيان شهادت شهيد ثانى ، بازگو نموديم . . . » و در شرح حال شهيد ثانى ، اين عبارت را آورده است :
« از كسانى كه گوى سبقت شهادت را ربودهاند ، شيخ بزرگوار ابو على ، محمّد بن حسن بن علىّ بن احمد بن على فتّال نيشابورى ، واعظ مىباشد ، كه معروف به ابن الفارسى مىباشد . او صاحب كتاب روضة الواعظين مىباشد . شيخ منتجب الدّين رازى ، او را با شهادت توصيف نموده است . . . . » « 5 »
* گفتار علّامه مجلسى
علّامهء مجلسى ، در فصل اوّل در مقدّمهء بحار ، جلد اوّل فرموده است : « از عبارات ابن شهرآشوب معلوم مىشود كه صاحب تفسير و روضه ، يك نفر بيشتر نيست ، ولى از عبارت شيخ منتجب رازى برمىآيد كه آنان دو نفر هستند . » « 6 »
هامش
( 1 ) پيشگفتار روضة الواعظين ، به قلم حجّة الاسلام سيد حسن خرسان ، ص 5 .
( 2 ) النّقض ص 304 .
( 3 ) فهرست رازى ص 8 ، كد 8 .
( 4 ) رجال ابن داود حلّى ، ص 295 ، چاپ ايران .
( 5 ) مستدرك الوسائل ص 428 و 492 .
( 6 ) بحار الانوار ج 1 ، مقدّمهء فصل اوّل .