است . اين تفسير در 300 مجلّد قرار دارد . 7 جلد از آن ، تنها در مورد سورهء فاتحه مىباشد . او سالها در مصر اقامت گزيد ، سپس به بغداد كوچيد . او داعى بر اعتزال بود ، و مىگفت : « اين مذهب ، جز او يار و كمكى ندارد . » ابن نجّار دربارهء او گفته است : « او فقط در تفسير محقّق بود ، و كتابى در 500 مجلّد ، فراهم ساخته است . عجائب و غرائب را در آن گردآورى نموده است . من يك مجلّد از آن تفسير را تنها در مورد آيهء شريفهء
وَ اتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ
« 1 » ديدهام » . از اساتيد او ، قاضى عبد الجبّار ، ابو نعيم اصفهانى ، و ابو طاهر مىباشند ، كه از آنان حديث استماع نموده است . و از شاگردان و راويان او ، ابو الغالب بن بنّاء ، ابو بكر قاضى مارستانى ، و ابو البركات ، و انماطى ، و ديگران مىباشند كه از او حديث روايت نمودهاند . » « 2 »
* گفتار رافعى
صاحب طبقات مىافزايد : « رافعى در تاريخ قزوين آورده است ، كه با دستخط قاضى عبد الملك بن معافى ديدم كه نوشته بود : « اين اشعار را قاضى ابو يوسف ( ابن بندار ) در جوانى سروده است :
أ حقّان من عاج بصدرك ركّبا * لطيفان أم هذان ثديان يا هند
أليل دجى ، أم شعرك الفاحم الجعد * أصبح بدى أم وجهك الطّالع السّعد » « 3 »
نويسنده گويد : نگارنده اين تفسير را نديده است ، و در نسخهشناسى آن ، محلّى سراغ نبود ، كه به آن مراجعه شود . احتمال داده مىشود ، كه مقصود از 500 يا 700 مجلّد ، 700 پوشه ، يا 700 جزوه بوده باشد ، كه حجم وسيعى را اشغال مىنمايد .
163 . تفسير التّهذيب جشمى زيدى [ م 494 ق ]
مؤلّف آن ، حاكم ابو سعيد محسن بن محمّد بن كرّامهء جشمى ، يكى از اعلام زيديّه در قرن پنجم هجرى مىباشد . صاحب مؤلّفات زيديّه ، در مورد اين تفسير گويد : « تفسير التّهذيب او ، تفسير با قول و نقل آراء ديگران است و در 9 جلد قرار گرفته است .
اين تفسير ، براساس هشت محور و عنوان ترتيب يافته است : قرائت ، لغت ، اعراب ، نزول ، نظم ، معنى ، احكام . سپس اقوال كبار مفسّرين را به اختصار نقل مىكند . آغاز آن اين گونه است : « الحمد للّه الّذى هدانا للإسلام و دعانا الى دار السّلام ، و منّ علينا بنبيّنا عليه السّلام ، و انعم علينا بضروب الانعام . » « 4 »
* تأليفات او
او علاوه بر تفسير نامبرده ، تأليفات ديگرى نيز دارد ، كه برخى از آنها به اين ترتيب مىباشد : « الاسماء و الصّفات ، الامامة على مذهب الزيديّة ، الانتصار لسادات المهاجرين و الانصار ، التّأثير و المؤثّرات ، تحكيم العقول في الأصول ، ترغيب المبتدى و تذكرة المنتهى ، تفسير القرآن الكريم ، تنزيه الأنبياء و الائمّة ( ع ) ، تنبيه الغافلين في فضائل طالبيّين ، جلاء الأبصار في متون الاخبار ، الحقائق و الوثائق ، الرّسالة الباهرة فى الفرقة الخاسرة ، المنتخب في فقه الزّيديّة و . . . . » « 5 »
* گفتار صاحب الأعلام
خير الدّين زركلى ، در معرّفى او گويد :
« ابو سعد محسن بن محمّد بن كرّامه ، جشمى بيهقى ، متوفّى 494 ه . ق ( به او حاكم جشمى هم
هامش
( 1 ) سورهء بقره آيهء 120 .
( 2 ) طبقات المفسّرين داودى ، ج 1 ، ص 308 ، تحت كد 283 .
( 3 ) طبقات المفسّرين داودى ج 1 ، ص 309 .
( 4 ) مؤلّفات الزّيديّة ج 1 ، ص 345 . به نقل از مكتبة الجامع الكبير ، ص 65 و 76 ( نسخههاى قديمى ) .
( 5 ) مؤلّفات الزّيديّة ج 3 ، ص 236 .