را از وى گرفت و از مفسّر خواست كه مجدّدا تفسير ديگرى را تأليف نمايد او مشغول تأليف « التحصيل فى مختصر التفصيل » گرديد كه در واقع برگزيدهء تفسير بزرگ اوست مؤلّف آن در حوزههاى علمى اسماعيليّه مصر پرورش يافته است با مشرب حكمى و فلسفى خود به معانى آيات نگرش داشته است . « 1 »
152 . تفسير ابو الفتح ديلمى [ مقتول در 444 ق ]
امام ابو الفتح ، ناصر بن حسين بن محمّد بن عيسى بن محمّد بن عبد اللّه بن احمد بن عبد اللّه بن علىّ بن حسين ، ( مقتول در 444 ه . ق ) ، يكى از اعلام قرآنى قرن پنجم به شمار مىآيد ، و نسبش با يازده واسطه به امام حسن مجتبى ( ع ) مىرسد .
نام تفسير او « البرهان فى تفسير القرآن » مىباشد كه در چهار جلد بزرگ نوشته شده است و ظاهرا در صنعاء به چاپ رسيده باشد .
* گفتار صاحب الذّريعة
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى ، در الذّريعة مىنويسد :
« در رياض الفكر آمده است ، كه او پس از خارج شدن از ديلم ، به سال 430 ه . ق ، در يمن اقامت گزيد ، و با صليحى در بلاد مذحج يمن ، محاربه و ستيز نمود . او دائم در جهاد و مبارزه با اشرار و طواغيت بود ، تا اينكه در سال 444 به فيض شهادت نايل آمد . » « 2 »
و در الحدائق الورديّه ، آمده است : تفسير ابو الفتح ديلمى در چهار جزء تدوين و تأليف يافته است ، در آن عجايب و غرايب مستحسنه و علوم عجيبه و غريبه را آورده است . »
علّامهء كراجكى ، ( متوفّى 449 ه ) ، ( شرح حال او در شمارهء 152 خواهد آمد . ) در كتاب كنز الفوائد ، فراوان از او نقل مىكند . او از نظر زمان و عصر زندگى ، خيلى مقدّم بر همنام و همشهرى خود ، مرحوم ديلمى ، صاحب ارشاد القلوب مىباشد ، آنچنانكه مقدّمتر بر ديلمى مرقانى ، مفسّر معروف مىباشد .
ابن شهرآشوب در المناقب ، برخى از احاديث را از كتاب حسن بن ابى الحسين ديلمى ، نقل كرده است شايد منظور او همين تفسير بوده باشد .
مرحوم مدرّس : ( صاحب ريحانة الأدب ) ، شرح حال او را به صورت مختصر آورده ، و مىگويد :
« نسب او با يازده واسطه به امام حسن مجتبى ( ع ) موصول مىگردد او تفسيرى بر قرآن نوشته است ، كه به تفسير ابو الفتح ديلمى موسوم ، و داراى چهار مجلّد مىباشد اين تفسير داراى غرايب مستحسنه ، و عجايب نفيسه مىباشد او در سال 430 ه . ق از ديلم به يمن رفت ، و قيام نمود . در بلاد مذحج ، مشغول محاربه بود ، تا سال 444 مقتول گرديد » . « 3 »
علّامه سيد مجد الدّين مؤيّدى دربارهاش مىگويد : « و كان له من الفضل و المعرفة ما لم يكن لأحد من اهل عصره . » « 4 »
مفصّلترين اطّلاعات در مورد تفسير ديلمى ، از صاحب معجم المؤلّفين مىباشد كه دربارهء او مىنويسد : « ابو الفتح ناصر ديلمى ، ( متوفّى 444 ه . ق - 1052 م ) ناصر بن حسين بن محمّد بن عيسى حسنى طالبى ، معروف به ديلمى ، از پيشوايان زيديّه مىباشد او در بلاد ديلم ، ( جنوب غربى بحر قزوين ) متولّد گرديد ، و در زادگاه خود
هامش
( 1 ) دانشنامهء قرآنى ج 1 ، ص 686 مقاله استاد عبد الحسين شهيدى صالحى .
( 2 ) الذّريعة ج 4 ، ص 255 ، كد معرّفى 1210 .
( 3 ) ريحانة الأدب ج 2 ، ص 250 .
( 4 ) 338 - 339 ، الذريعة الى تصانيف الشيعة ، ج 4 ، ص 255 ، معجم المفسرين ، ص 698 ، فهرس مخطوطات مكتبة الجامع الكبير بصنعاء ، ص 891 ؛ الفك الدّوار 17 - تاريخ اليمين الفكرى فى العصر العباسى 1 ، ص 261 ؛ تحفة لب اللباب ص 367 .