جامعه و محور حركت بوده است .
* گفتار ذهبى
ذهبى در كتاب التّفسير و المفسّرون مىنويسد :
« كتاب غرر الفرائد و درر القلائد ، شامل املاها و القائاتى است ، كه سيّد شريف مرتضى در ضمن هشتاد جلسه ، آنها را القاء نموده است ، و كتاب بسيار مفيد و پرسود مىباشد ، كه محتوى تفسير و حديث و ادبيّات است . اين كتاب حاكى از فضل فراوان و گسترش معلومات و احاطهء او بر علوم مختلفى است . البتّه اين كتاب شامل تفسير تمامى آيات قرآنى نيست ، بلكه عمدتا پيرامون آياتى است ، كه جنبهء اعتقادى و كلامى دارند . او خواسته است ، آراء اعتزالى خود را با آيات قرآنى جمعآورى و هماهنگ سازد . » « 1 »
* نقد سخن ذهبى
اين سخن جفا در حقّ سيّد بزرگوار مىباشد ، چون مدّعيان فضل و تدريس در مجامع علمى ، هنوز تفاوت اعتزال و تشيّع را تشخيص ندادهاند ، و اشتراك اجمالى آن دو را در برخى از مبادى و مقدّمات ، دليل وحدت آن دو مكتب دانستهاند . در صورتى كه اعتزال و تشيّع ، فرسنگها باهم فاصله دارند و اشتراك آنان ، در مسايلى مانند امتناع رؤيت خداوند سبحان ، آزادى انسان در زندگى و . . .
نمىتواند دليل وحدت و يگانگى آنها شمرده شود .
امامت و تشيّع ، در رتبهاى بين دو مكتب اشعرى و معتزلى جا گرفته است . نه آنكه خود پيرو مكتب اعتزال باشد . « 2 »
* تذكّر يك نكته
در پايان ، جاى تذكّر است كه صاحب الذّريعة در - ( ج 25 ، ص 117 ) ، - كتابى به نام الوعيد را از تأليفات سيّد شريف مرتضى مىشمارد ، كه از رجال نجاشى ، استخراج و نقل نموده است . اين تيتر و عنوان ، بيشتر به مباحث كلامى قرآنى شباهت دارد ، و بعيد نيست كه در زمينهء تفسير و تبيين معارف قرآنى بوده است .
151 . تفسير التحصيل شيخ احمد تميمى [ ت : 440 ]
مؤلّف آن شيخ ابو العبّاس احمد فرزند عمار تميمى مهدوى مقرى اندلسى يكى از بزرگان مفسّران شيعه مىباشد . اين تفسير در شش مجلّد به زبان عربى و شيوهء ادبى و كلامى شامل تمام قرآن از سوره مباركه فاتحه تا الناس مىباشد هنگام اقامت مؤلف در اندلس تفسير بزرگ وى به نام التفصيل الجامع لعلوم التنزيل در آن كشور آوازهء بلندى يافت اين امر باعث شد به خاطر شيعه بودن مؤلّف جماعتى از مخالفين او نزد حاكم اندلسى از وى سعايت كرده و گفتند اين تفسير از آن ابو العباس نيست حاكم اندلس آن تفسير
هامش
( 1 ) مقدّمهء الذّخيرة ، به قلم رشيد صفّار و تكميل آن به قلم سيّد احمد حسينى اشكورى ، چاپ جامعهء مدرّسين ، ص 1 - 62 .
( 2 ) در مورد شناخت سيّد شريف مىتوان از منابع زير استفاده نمود :
ريحانة الأدب ، ج 4 ، ص 183 ، مدرّس تبريزى ، ادب المرتضى ، تأليف دكتر عبد الرّزّاق محيى الدّين ، مطبعة المعارف بغداد ، 1957 م - روضات الجنّات ، ص 383 - الأعلام زركلى ، ج 4 ، ص 279 ؛ ميزان الاعتدال ، ج 2 ، ص 223 ؛ ارشاد الأديب ، ج 5 ، ص 173 - لسان الميزان ، ج 4 ، ص 223 - جمهرة الأنساب ، ص 56 - تتمّة اليتيمة ، ص 35 ؛ الفهرست شيخ طوسى ، ص 98 - تاريخ ابن خلّكان ، ج 1 ، ص 336 ، مجلّة المجتمع العلمىّ العربى ، شمارهء 24 ، ص 101 - انباء الرّواة ، ج 2 ، ص 249 - ديوان الشّريف الرّضى ، ج 1 ، ص 117 - فهرست كتابخانهء دانشگاه تهران ، ج 2 ، ص 162 - معجم المؤلّفين ، عمر رضا كحّالة ، ج 7 ، ص 81 - منهج المقال ، ص 231 و 232 - الفوائد الرّضويّة ، ص 282 - هديّة العارفين ج 1 ، ص 688 - العرفان ، ص 35 - المقتبس ج 2 ، ص 255 و 256 .