3 . انكار رؤيت خدا از يك اصل توحيدى سرچشمه مىگيرد ، چون رؤيت بدون استقرار در مكان و جهت ، امكانپذير نيست و خداوند متعال از مكان و جهت منزّه است . رؤيت او در اين جهان و در آن جهان ، ممكن نيست .
4 . قرآن ، كلام خدا ، حادث است كه مقارن با نبوّت پيامبر اسلام ( ص ) به وجود آمده است روزى نبوده است ، سپس موجود شده است .
5 . رضاى الهى و غضب او ، از صفات ذاتى او نيستند ، بلكه حالات او محسوب مىشوند ، چون رضا و غضب ، ثابت نيستند و صفات الهى همانند ذات او ، نامتغيّر مىباشند .
6 . بهشت و دوزخ ، اكنون وجود خارجى ندارند ، بلكه در روز قيامت ، به وجود خواهند آمد .
7 . عمل توأم با تصديق ، جزء ايمان است و مرتكب گناه كبيره ، تا ابد در دوزخ معذّب خواهد بود .
اينها بخشى از اعتقادات معتزليان بود ، البتّه تمام آنان در اين عقايد همسو و يكسان نيستند .
* بزرگان معتزله
1 . و اصل بن عطاء ( متولّد 80 - متوفّى 131 ه . ق : ) او مؤلّف كتاب مستقلّ كلامى به نام « المنزلة بين المنزلتين » ، يعنى مرتكب گناه كبير ، نه مؤمن كامل است و نه كافر مطلق ، بلكه بين آن دو امر واقع است .
( كتاب الفتيا » و « كتاب التّوحيد » و « كتاب اصناف المرجئة » از تأليفات اوست . او از شاگردان حسن بصرى و انتزاع شده از كلاس درسى او و پايهگذار اصلى اين مكتب مىباشد .
2 . ابو الهذيل علّاف ( متولّد 131 - متوفّى 226 ه . ق ) : او در مناظره و مباحثه ، توانا و ماهر و در فنّ سخنورى ، زبردست و چيره بود .
3 . نظّام بن اسحاق ( متوفّى 231 ق ) : او مقارن خلافت مأمون و معتصم ، زندگى مىكرد ، فرد اديب و سخنور و شاعر توانمندى بود .
4 . بشر بن معتمر ( متوفى 310 ق ) : او يكى از شاگردان برجستهء حوزهء درسى نظّام مىباشد و نظريّه توليد را رواج داد و معتقد بود برخى از افعال ، بىواسطه بهوسيلهء خود انسان آفريده مىشوند ، امّا برخى از ديگر از طريق توليد و واسطه موجود مىگردد ؛ مثلا از طريق افكندن سنگ در آب ، ضرورتا موجكهايى به وجود مىآيد ، هرچند كسى كه سنگ را افكنده است ، قصد حركت اين موجكها را نداشته باشد ، او در واقع امر ، بهوجودآورندهء موجكهاست .
5 . معمّر بن عبّاد سلمى ( متوفّى 228 ق ) : او يكى از بزرگان و اعيان معتزله مىباشد .
6 . ثمامه ( متوفّى 212 ق ) : او فرزند اشرس حميرى است كه در عصر هارون و مأمون مىزيست ، وى در آن عهد پيشواى قدريّه بود ، هارون او را به جرم ارتداد به زندان افكند ، ولى مأمون او را مورد حمايت شديد خود قرار داد تا از زندان آزاد شد .
7 . جاحظ ( متوفّى 255 ق ) : عمرو بن بحر جاحظ ، از معاصران معمّر و از شاگردان نظّام و خود از پيشوايان معتزله به شمار مىآيد . او داراى طبعى شوخ ، و ذوق ادبى كامل ، و قصّهپرداز ماهرى بود .
اغلب ، اوقات خود را پيش خلفا و أمرا مىگذراند .
اقامتگاه او ، قصر ابن زياد ، وزير اعظم متوكّل بود .
هنگامى كه ابن زياد به دستور خليفه محكوم به مرگ شد ، جاحظ نيز به زندان افتاد . او در اواخر عمر ، و در سنّ نودسالگى در اثر سكته فلج شد و در بصره درگذشت . از آثار او البيان و التّبيين ، الحيوان و الغلمان را مىتوان نام برد .
8 . جبّائى ( متولّد 235 ق ) : ابو على جبّائى در يكى از شهرهاى خوزستان به نام جبّاء به دنيا آمد .