مىزيستهاند ، يا از بلاد ايران به بغداد مهاجرت كرده بودند ، و مباحث عمدهء كلامى دربارهء توحيد و صفات خدا دور مىزد ، و اين امر مرهون تأثير مستقيم فلسفهء يونانى بر امور اعتقادى مسلمانان بود .
* روزگار بخشنامهها و اعلاميّهها
مذهب فكرى و كلامى اشعرى كه در قرن چهارم هجرى انتشار پيدا كرد ، آنچنانكه در اقصى نقاط مشرق زمين ، مكتب كلامى ابو منصور ماتريدى كه تشابهى بين افكار او و اشعرى وجود داشت ، انتشار يافته بود . و در اوايل قرن پنجم هجرى ، دستگاه خلافت ، دخالت رسمى در رفع منازعات مذهبى آغازيده بود . در سال 408 ( ه . ق ) ، خليفهء وقت ، القادر ، بيانيّهاى عليه معتزله انتشار داد كه در آن آمده بود : « هر نوع گفتگو و مباحثه ، دربارهء آراء معتزله ، ممنوع و قدغن است » و همچنين سلطان محمود غزنوى در غزنه ، روش القادر را پيش گرفته و در مورد مخالفين ، سبّ در بالاى منابر و تبعيد آنان را آشكارا عملى مىساخت . القادر عبّاسى ، بيانيّهاى در سال 433 ه . ق ، صادر نمود و آن را بهصورت بخشنامهاى به تمام مناطق اسلامى اعلام داشت . بيانيّهاى كه فقهاء دستورالعملهاى آن را نگاشتهاند . در آن بخشنامه اعلام شده بود : « دستور اسلام و اعتقاد مسلمين ، همين است كه در بيانيّه ذكر شده است ، هركس با آن مخالفت ورزد ، فاسق و كافر است » . رفتار القادر ، عكس العمل و واكنشى در مقابل كارهاى مأمون عبّاسى بود كه به پشتيبانى كامل از افكار و عقايد معتزله در آغاز قرن سوّم هجرى برخاسته بود ، و در بخشنامهاى رسمى ، افكار اعتزالى را تأييد كرده بود كه در ذيل بخشى از بيانيّهء القادر ، خواهد آمد .
اينك بخشى از اعلاميّهء القادر :
« و اللّه - هو القادر بقدرة ، و العالم بعلم أزلىّ غير مستفاد و هو سميع بسمع و المبصر ببصر . . . و انّ كلام اللّه غير مخلوق تكلّم به تكليما و انزله على رسوله ( ص ) على لسان جبرئيل بعد ما سمعه جبرئيل منه . . . فهو غير مخلوق في كلّ حال متلوّا و محفوظا و مكتوبا و مسموعا و من قال انّه مخلوق - على حال من الاحوال - فهو كافر حلال الدّم بعد عدم الاستتابة منه . » « 1 »
اين بيانيّهء خلافتى كه خون معتقدين به مخلوق بودن قرآن را مباح مىشمرد ، خلاصهاى از عقايد اشعريان و باورهاى آنان در تفسير قرآن و فهم حقايق آن بود ، بىترديد به استناد اين بيانيّه مقام خلافت ، خون هزاران انسان مظلوم و بىگناه به زمين ريخته شد . همانطوركه به استناد بيانيّهء مأمون ، در آغاز قرن سوّم ، در مورد مخلوق بودن قرآن ، هزاران انسان بىگناه به زندان و اعدام و شكنجه و تازيانه محكوم گرديده بودند .
* مكاتب اعتزال و اشعرى
در اينجا بىمناسبت نخواهد بود كه محض آشنايى خوانندگان ، اجمالى از عقايد معتزله و اشاعره و كتابهاى مرجع و دانشمندان آنان را مورد بحث قرار دهيم ، زيرا اغلب تفاسير عامّه براساس قبول يكى از اين دو اعتقاد نگاشته شده است و بازتاب اين عقايد و مطالب ، به صورت ردّ يا قبول ، در كتابهاى تفسير شيعه به چشم مىخورد ، ازاينرو مناسبترين جايگاه ، همين بخش از تاريخ تفسير و مفسّران اسلام خواهد بود ، كه به معرّفى و بازگويى اجمالى برخى از معتقدات و آراء و افكار آنان نيز پرداخته شود .
* مكتب اعتزال
مكتب اعتزال كه از اوايل قرن دوّم هجرى به عنوان يك حركت منظّم فكرى پديد درآمده بود ، هدفش
هامش
( 1 ) مقالات الاسلاميّين ، پيشگفتار محى الدّين عبد الحميد ، ص 27 ، چاپ دوّم ، 1405 ه . ق .