آيات قرآنى بوده ، شعرا و نويسندگان ، كوشش مىكردند الفاظ و تركيبات قرآنى را در نوشتارها و آثار خود به كار گيرند و از معانى بلند آن ، كسب فيض و بركت و اقتباس ادبى نمايند . ازاينرو ، قرائت قرآن و حفظ و تفسير آن و آموختن قواعد و نكات مربوط به آن ، نخستين برنامهء تعليم و تعلّم در مدارس اسلامى بوده است . به عنوان نمونه ، نظامى عروضى ، در سرآغاز مقالهء خود تصريح مىكند :
« دبير بايد نخست به كلام ربّ العزّة عادت كند ، اگر آيتى از قرآن بداند ، از عهدهء ولايتى برآيد . » « 1 »
در قرن پنجم هجرى ، شاعرانى الهام گرفته از قرآن ، مانند ابو الحسن بهرامى سرخسى ، ( متوفّى 500 ق ) ، محمّد بن محمود بدايعى بلخى ، حكيم مجد الدّين ابو الحسن اسحاق كسائى ، عنصرى بلخى و فردوسى طوسى ، در عرصهء ادبيّات درخشيدهاند ، و از نظر معارف قرآنى ، مرحوم شيخ طوسى ، بزرگ طايفهء اماميّه ، و پيشواى فقهى و علمى شيعيان در نجف اشرف درخشيد و بر مسند زعامت و مرجعيّت قرار گرفت و بر عرشهء كرسى تدريس تفسير و علوم قرآنى ، تكيه زد ، و تفسير بزرگ و عظيم « التّبيان » را پىريزى و بنيان نهاد .
پشتسر او ، شاگردان و پژوهشگران مكتب تفسيرى او ، امثال سيّد مرتضى علم الهدى ، تفسير الشّافى ، و سيّد رضى ، برادر اديب او ، حقايق التّأويل و متشابه التّنزيل را به رقم كشيدند . بدين صورت بود كه طبقات مفسّران شيعه ، و پا به مرحلهء جديدى از حيات علمى خود گذاشت و تعداد كتابهايى كه در نزديكىهاى ولادت شيخ طوسى ، تا سال 477 ه . ق ، بنا به شمارشى كه ابن نديم در الفهرست ارائه داده بود ، در حدّ بالائى بوده است . و در تفسير التبيان ، شمارهء اشخاصى كه اقوالشان در آن تفسير آمده است ، بيش از 260 نفر مفسّر و آشنا به علوم قرآنى ارائه شده است كه برخى از ادبا ، تعدادى از آنان را در كنگره شيخ طوسى معرّفى و بازگويى نمودهاند . « 2 »
* گفتار حاج خليفه
صاحب كشف الظّنون ، برخى از تفاسيرى را كه تا عصر او به نگارش درآمده است ، نام مىبرد و تا سيصد و اندى به اسامى آنان تصريح مىكند و مىگويد : « برخى از اين تفاسير ، در چندين مجلّد قرار داشتهاند كه گاهى تعداد آنها از صد جلد تجاوز مىنمود ، از جمله ابو بكر ادنوى ( متوفّى 388 ق ) ، تفسيرى به نام « الاستفتاء فى علم القرآن » نوشته است كه در صد جلد قرار دارد . « 3 »
يكى از مستشرقان معروف ، در يكى از كتابخانههاى مشهور اندلس ، بر مدركى دست يافته است كه در آن آمده است ، در برخى از كتابخانهها كه مسيحيان آن را آتش زدهاند ، تفسيرى در سيصد مجلّد وجود داشته است و شگفتانگيزتر از آن ، شعرانى در كتاب « المنن » ، تفسيرى را كه در يك هزار جلد بوده است نام برده است . امّا كمّ و كيف و محتواى آن چگونه ، و در چه زمينهاى بوده است ، اطّلاع دقيقى به دست ندادهاند . « 4 »
* بيش از 20 عنوان طبقهبندى مفسّران اهل سنّت
در اين پيشگفتار نسبتا مفصّل ، بىمناسبت نخواهد بود كه محض استحضار فضلاى حوزههاى علميّه ، خصوصا ، و اطّلاع و آگاهى ديگر عاشقان معارف قرآنى ، عموما ، ليست طبقات مفسّرانى را كه از
هامش
( 1 ) دكتر مظلومى ج 4 ، ص 11 .
( 2 ) يادنامهء كنگرهء شيخ طوسى ، به قلم على دوانى .
( 3 ) كشف الظّنون ، حاج خليفه ، جلد 1 ، ص 201 .
( 4 ) كشف الظّنون ، حاج خليفه ، جلد 1 ، ص 201 علاوه بر منابع فوق ، كتابهاى زير نيز مورد استفاده و مطالعه واقع قرار گرفته است : الإبانة عن اصول الدّيانة ، طبع حيدرآباد ، سال 1321 ق - الملل و النّحل ، با تصحيح كورتن ، ضحى الإسلام ، احمد امين ، چاپ قاهره 1946 م - تاريخ فلسفه در اسلام ، م .
م ، جلد 1 ، صفحات 316 - 345 .