بمنزلة هارون من موسى از سعد بن ابى وقّاص ، نجاشى مىافزايد كتابهاى فوق را مشايخ ما روايت كردهاند ولى من خودم كتاب تفسير قرآن او را ديدهام ابو العباس در سال 333 در كوفه از دنيا رفت . « 1 »
صاحب معجم رجال الحديث : ضمن آوردن سخنان نجاشى ، گفتار شيخ طوسى ( ره ) را نقل مىكند كه او را با ثقه بودن و جلالت قدر و وفور حفظ و اينكه مشهورتر از آنست كه ذكر شود ، توصيف مىنمايد او زيدى جارودى بود و علّت ذكر شدن او در جمع اصحاب ما آنست چون او فراوان از اصحاب ما روايت كرده است و به حدّى كه مختلط با آنان شده است و در مورد آنان تأليف داشته است او كتابهاى متعدّدى دارد يكى از آنها : كتاب التاريخ - كتاب السنن ، كتاب من روى عن امير المؤمنين عن الحسن ، عن الحسين عن علىّ بن الحسين عن محمّد الباقر ، كتاب من روى عن زيد بن على و مسنده كتاب من روى عن جعفر بن محمّد عليهم السلام ، كتاب الجهر ببسم اللّه الرحمن الرحيم - كتاب طريق تفسير قول اللّه تعالى « انّما انت منذر و لكلّ قوم هاد . . . » او در طريق حديث از مشايخ كلينى است و كلينى بارها از او روايت نموده است و ابو عبد اللّه نعمانى در مقدمهء كتاب « الغيبة » گفته است اين مرد از كسانى است كه در مورد ثقه بودن او نمىتوان طعن و شماتتى روا داشت و در مورد علم و آگاهى او نسبت به حديث ، رجال نمىتوان ترديدى روا داشت او در سلسله اسناد بيش از 26 مورد واقع شده است محمّد بن احمد بن ودود قمى از او روايت مىنمايد . » « 2 »
124 . تفسير محمد بن يحيى الشامل صولى [ 335 ه ]
ابو بكر محمّد بن يحيى بن عبد اللّه بن عباس صولى يكى از مفسّران قرن چهارم هجرى مىباشد .
صاحب الذريعة ، نام تفسير او را « الشّامل فى علم القرآن » معرّفى مىكند و در دو جلد چهارم و سيزدهم كتاب خود ، از آن نام مىبرد . « 3 »
صاحب معجم المؤلفين ، نام او را ذكر مىكند و از آثار و تأليفاتش يكى هم كتاب الشامل فى علم القرآن را كه ناتمام است ، نام مىبرد سال وفات او را 335 معرفى مىنمايد و گويد :
« محمّد الصولى اديب ، كاتب ، اخبارى - راوى ، مشارك در برخى از علوم در بغداد متولد شده است و از مبرّد و ثعلب و ابو داود سجستانى گرفته است و دارقطنى از او گرفته است او با اغلب خلفاء منادمه و گفتگو داشته است به خاطر تنگنائى كه پيش آمد از بغداد بيرون شد و در بصره به صورت پنهانى درگذشت از آثار فراوان او ، ادب الكاتب ، اخبار الواسطه ، الاوراق فى اخبار الخلفاء و النسوان كه هنوز كامل نشده است ) الشامل فى علم القرآن ( ناتمام ) كتاب الشطرنج او نظم و شعر نيز دارد . » « 4 »
ياقوت ، در معجم الأدباء گويد : « محمّد بن يحيى بن عبد اللّه بن العبّاس كاتب معروف به صولى جدّش ابن صول تركى يكى از مبلّغين بنى العبّاس بود ابو بكر در بغداد متولّد شد و در همانجا نشو و نما كرد .
او كتابخانهء معتبرى داشت كه كتابهاى مختلفى را در آن جمع نموده بود و بسيار زيبا مرتّب ساخته بود به ياران و دوستان خود مىگفت : تمام اين كتابها حرف شنوى از من دارند هروقت كتابى مىخواست به خدمتكار خود مىگفت فلان كتاب را بياور ! صولى
هامش
( 1 ) نجاشى ص 94 ، رقم 233 .
( 2 ) معجم رجال الحديث ج 2 ، ص 273 ، كد 868 .
( 3 ) الذريعة ج 13 ، ج 4 ، ص 279 .
( 4 ) معجم المؤلفين ج 12 ، ص 105 ، تاريخ بغداد ، ج 3 ، ص 427 - 432 وفيات الاعيان ج 1 ، ص 643 ، معجم الادباء ، ج 19 ، ص 109 - 111 ، مصفى المقال 427 .