يا مناظرات امام رضا ( ع ) يا امثال آن با اين وسعت و گستردگى مربوط به قرن دوّم نمىتواند باشد بلكه مربوط به قرن سوم و چهارم مىباشد . پس حق آن است ، كه از ابن نديم در مورد او رسيده است كه عبد العزيز جلودى پس از 330 ه درگذشته است . و صاحب الذريعة از تأليفات او كتاب « الذكر » و الرّجال را نام مىبرد و گويد : « ابو احمد جلودى عبد العزيز بن احمد بن عيسى از مشايخ ابن قولويه ( م 367 ) مىباشد نجاشى آن را ذكر كرده است و در ج 10 از كتاب رجال جلودى نام مىبرد و گويد : وفات او در 18 ذىحجه به سال 332 ه رخ داده است . » « 1 »
ابن نديم در الفهرست در مقاله دوّم شرح حال او را آورده است بىآنكه به تفسير او اشارتى داشته باشد و گويد ابو احمد عبد العزيز بن يحيى جلودى از مردم بصره هم صاحب اخبار و روايات كه پس از 330 فوت كرده است داراى تأليفاتى است كه از آنها است : اخبار خالد بن صفوان - اخبار عجّاج و رؤية بن العجّاج و كتاب مجموع قراءة امير المؤمنين علىّ بن ابى طالب . » « 2 »
123 . تفسير احمد بن محمّد سبيعى [ ت : 333 ه . ق ]
مؤلّف آن ابو العبّاس احمد بن محمّد بن سعيد بن عقده كوفى زيدى جارودى يكى از مفسّران شيعه در قرن چهارم مىباشد صاحب الذريعة پس از ذكر كتابهاى او از جمعى از مشايخ خود روايت مىكند كه من تفسير قرآن او را ديدهام و آن تأليف زيبائى است ولى از فردى كه در مورد تأليف او چيزى بگويد ( منظور مذمّت و عيبجويى نديدهام .
مرحوم سيد بن طاوس [ متوفى 664 ه ] در رساله محاسبة النفس از آن تفسير نقل قول مىكند به اين ترتيب معلوم مىگردد كه تا عصر او اين تفسير دوام و بقاء داشته است . او كتابى نيز در رجال دارد در آن كتاب از چهار هزار نفرى كه به محضر امام صادق ( ع ) تشرّف مىيافتند نام مىبرد . » « 3 »
زركلى در الاعلام مىنويسد : ابن عقده ( 250 - 332 - 864 - 944 م ) ابو العباس احمد بن محمّد بن سعيد بن عقده كوفى مولى بنى هاشم حافظ زيدى جارودى خود مىگفت : « صدهزار حديث را با اسانيد آن و سيصد هزار متن حديث را مذاكره و مباحثه نمودهام ولادت و مرگش در كوفه بوده است كتابهاى او ششصد بار شتر بود او تصانيف و تأليفاتى دارد ، كه از آنها است : « التاريخ و ذكر من روى الحديث » اخبار ابى حنيفه و مسنده » « الولاية و من روى غدير خم » « الشيعة و اصحاب الحديث » « صلح الحسن ( ع ) و معاويه » و كتابى در تفسير قرآن مجيد « 4 » . نجاشى او را با عظمت و جلالت ياد مىكند و حافظه و كثرت تأليفات او را مىستايد او سپس تأليفاتش او را نام مىبرد : و از كتابهاى او : كتاب « التاريخ - و ذكر من روى الحديث ، كتاب السنن - كتاب من روى عن الحسن و الحسين ( ع ) - كتاب من روى عن عليّ بن الحسين ( ع ) كتاب من روى عن ابى جعفر كتاب من روى عن زيد بن علىّ ، كتاب الرجال [ و آن كتاب من روى عن جعفر بن محمّد ( ع ) مىباشد ] كتاب الجهر ببسم اللّه الرحمن الرحيم . . .
كتاب الآداب ، و كتاب طريق تفسير قول اللّه تعالى « انما انت منذر و لكلّ قوم هاد » طرق النّبى ( ص ) انت منى
هامش
( 1 ) الذريعة ج 10 ، ص 33 رقم 158 و ج 10 ، ص 5 ، و ج 10 ، ص 105 .
( 2 ) الفهرست ج 1 ، ص 128 ، چاپ مصر .
( 3 ) الذريعة الى تصانيف الشيعة ج 4 ، ص 245 .
( 4 ) الاعلام ج 1 ، ص 207 ، تذكرة الحفّاظ ، ج 3 : ص 55 ، منهج المقال 43 - اعيان الشيعة ج 9 ، ص 428 ، الرجال 68 ، الفهرست طوسى ، 28 تاريخ بغداد 5 ، ج 14 ، بغية الوعاة 169 - انباء الرواة 1 ، ص 99 ، آداب اللغة 2 ، ص 182 ، المتحف العراقى 19 .