121 . تفسير ابن عبدك [ ت : حدود 330 ه ]
مؤلّف آن ابو جعفر محمّد بن على جرجانى از مفسّران قرن چهارم هجرى است .
نجاشى او را به عنوان « محمّد بن علىّ بن عبدك جرجانى فرد جليل القدر از اصحاب ما ، فقيه ، متكلّم ، داراى تأليفاتى متعدّد كه يكى از آنها تفسير است ، مىستايد . » « 1 » مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى او را از مفسّران قرن چهارم همسنگ و همطراز ابو منصور صرام مىداند ، كه شيخ طوسى عصر فرزند او ( شيخ ابو القاسم ) را درك كرده است آنچنانكه در باب الكنى و الألقاب آورده است تفسير او بزرگ مىشمارد . » « 2 » صاحب معجم رجال الحديث : به تفصيل شرح حال او را آورده است پس از نقل گفتار نجاشى سخن علّامه حلّى ( ره ) را درباره او آورده است كه ابو جعفر جرجانى جليل القدر از اصحاب ما ثقه و متكلّم است سپس سخن ابن داود را آورده است كه گويد : او بزرگوار و متكلّم و داراى تأليفاتى است » . آنگاه اظهار نظر مىكند ، كه ظاهر آن است كه كلمهء « ثقه » در كلام علّامه تحريف شده « فقيه » بوده باشد در هر صورت ، شك و ترديدى در اعتبار و وثاقت او وجود ندارد چون كلمه جليل القدر در كلام نجاشى كمتر از توثيق نمىباشد شيخ طوسى در الكنى گفته است او از بزرگان متكلّمين مىباشد و داراى تصنيفات فراوانى است و به مسئله « وعيد » گرايش داشت و ابو منصور صرام نيز بر مذهب بغداديها ( وعيد ) مىرفت ولى ابو الطيّب رازى بر خلاف آنان به « إرجاء » و تأخير انداختن جزا معتقد بود . ابن عبدك جرجانى كتابهاى متعدّدى دارد ، كه يكى از آنها ردّ اسماعيليّه و ديگرى تفسير قرآن كريم مىباشد كه بزرگ و زيبا توصيف شده است . » « 3 »
مرحوم سيد حسن صدر از تفسير ابن عبدك نام مىبرد و گفتار شيخ طوسى را در حق او ذكر مىكند ، كه او يكى از بزرگان متكلّمين اماميّه مىباشد و تصانيف فراوانى دارد كه يكى از آنها تفسير بزرگ و زيبا است پس او از مفسّرين قرن چهارم مىباشد . » « 4 »
* مكتب وعيد و ارجاء
توضيح مختصر آن است ، كه در محفل اهل كلام مسألهاى در رابطه با مرتكب گناه اين بود آيا او مستوجب وعيد و غضب پروردگار است و قطعا بايد نتيجهء عمل خود را بچشد يا اميد عفو بخشش يا تأخير و مهلت تا مرحله توبه وجود دارد ؟ جمعى به گروه وعيد و عذاب ، و جمعى به ارجاء و مهلت پيوستهاند .
122 . تفسير عبد العزيز بصرى جلودى [ ت : 332 ه ]
مؤلّف آن عبد العزيز بن يحيى بن احمد بن عيسى جلودى بصرى شيخ بزرگوار بصره و محدّث عالىقدر آن منطقه و از مفسّران قرن چهارم هجرى مىباشد ، جلودى منسوب به آبادى است ، كه در حدود دريا قرار دارد برخى گفتهاند : منسوب به جلود شاخهاى از قبيلهى « أزد » است ولى نسبشناسان اين نسبت با نمىپذيرند .
نجاشى تأليفات و آثار او را نام مىبرد كه تعداد آنها ، بيش از 58 مجلّد مىباشد و در بين آنها نام كتاب « التفسير » و « كتاب القراءات » و « كتاب ما نزل فيه من القرآن » وجود دارد . و باز در بخش ديگرى وقتى آثار متعلّق به عبد اللّه بن عبّاس ( رضى اللّه عنه ) را مىشمارد ، تعداد ديگرى از كتابها را نام مىبرد كه
هامش
( 1 ) نجاشى ص 382 ، كد معرّفى 1040 .
( 2 ) الذريعة ج 4 ، ص 244 .
( 3 ) معجم رجال الحديث ج 16 ، ص 331 ، كد معرّفى 11312 .
( 4 ) تأسيس الشيعة ص 333 .