گمنامى بيرون آمدند و به مجامع وزراء و امراء و ملوك روى نهادند خورشيد دانش و فرهنگ بار ديگر تابيدن گرفت بلاد مهمّ ايران مانند : نيشابور ، بخارا ، مرو ، اصفهان ، رى ، شيراز ، كرمان ، همدان ، گرگان ، طبرستان ، قزوين و تبريز هركدام مركزى از مراكز علم و ادب و مجمعى از مجامع علماء و ادباء گرديدند . در اغلب بلاد ، كتابخانههاى مهمّى تأسيس و حوزههاى تدريس بر پا شد ، نوابغ علم و ادب بناى ظهور و درخشيدن نهادند ، اساتيد بزرگ ادب ، فلسفه ، تاريخ ، طبّ ، رياضيّات ، طبيعيّات ، و شعر و كتابت در اين عصر بوجود آمدند و جهان علم و فضل به وجود دانشمندان و نوابغى مانند محمّد زكريّاى رازى ( 320 ه ) ابو على سينا ( 428 ه ) ابو ريحان بيرونى ( 430 ه ) و گويندگانى مانند : متنبّى ( 354 ) ابو العلاء معرّى ( 449 ه ) سيّد رضى ( 406 ه ) و ابن نباته سعدى ( 405 ) و مهيار ديلمى ( 428 ه ) ابو فراس حمدانى ( 357 ه ) ابن هانى اندلسى ( 363 ه ) .
و نويسندگانى از قبيل : ابن العميد ( 360 ) و صاحب بن عبّاد ( 385 ه ) ابو اسحاق ( 348 ه ) و بديع الزمان همدانى ( 389 ه ) و اديبانى چون : ابو الفرج اصفهانى صاحب الأغانى ( 356 ) و ابو منصور ثعالبى ( 429 ) و امثالهم باليدن گرفت .
امراء و زمامدارانى كه در اين عصر به ترويج علوم و آداب عربى مىكوشيدند عبارت بودند از :
اوّل : سامانيان كه از سال 261 تا 389 در ماوراءالنهر و خراسان فرمانروائى داشتند .
دوّم : آل زيار كه از سال ( 316 تا 434 به استثناء 18 سال ) در گرگان و طبرستان حكمرانى داشتند .
سوّم : آل بويه يا ديالمه كه از سال 320 تا 447 بلاد ايران را به استثناى خراسان ، طبرستان در زير فرمان خود داشتند و به سه دسته ديالمه فارسى ، ديالمهء عراق و اهواز و كرمان و ديالمه رى ، همدان و اصفهان منقسم شده بودند فرمانروائى ديالمه فارس تا سال 440 و ديالمه عراق و اهواز تا سال 403 و ديالمه رى و همدان تا سال 414 برقرار بود .
چهارم : خلفاى فاطمى كه از سال 297 تا سال 567 ابتدا در شما افريقا و پس از چندى در مصر و شام .
پنجم : ملوك حمدانى كه از سال 317 تا 394 خلافت داشتند . آنان بر حلب و موصل فرمانروائى داشتند و به دو دسته حمدانيان موصل ، و حمدانيان حلب منقسم بودند امارت دستهاوّل تا سال 380 و دسته دوّم تا سال 394 طول كشيد ملوك آل حمدان مانند آل بويه و آل زيار مذهب تشيع داشتند و مشهورترين آنان ، سيف الدولة ابو الحسن على فرمانرواى حلب بود .
ششم : خلفاى اموى اندلس كه از سال 138 تا 433 كه سرآغاز ملوكالطوايفى است در اسپانيا حكومت داشتهاند ، اندلس در روزگار آنان ترقّى عظيم يافته و يكى از مراكز مهم تمدّن اسلامى بود .
هفتم : خلفاى عبّاسى بغداد ، كه بهجاى اقتدار سياسى ، قدرت و نفوذ مذهبى روحانى نيز داشتند و در اغلب بلاد بنام آنها خطبهء جمعه خوانده مىشد و اغلب ملوك و امراء مستقلّا فرمان سلطنت و امارت خود را از دربار خلفاء صادر مىكردند .
بديهى است علوم قرآنى و تفسير كه از طرف هفت دولت و حكومت مستقلّ ترويج و تقويت شود تا چه حدّ ترقى و وسعت و گسترش خواهد داشت رونق ادبيات علوم و معارف تا به چه مرحله خواهد رسيد ؟
* فضاى ادبى عصر
ثعالبى كه يكى از ادباء و دانشمندان آن عصر است در جزء سوم « يتيمة الدّهر » گويد : « اگر صاحب بن عبّاد در اين عصر برنخاسته بود بازار فضل و ادب بار ديگر رواج نمىيافت ، چه روزگار او ، روزگار