و قسمتهاى از سوريا و لبنان و يمن .
حمدانيون : در شمال بين النّهرين .
بويهيان : در عراق و فارس و قسمتهاى رى ، اصفهان و غرب ايران .
حكومتهاى محلى آل زيار چون بنو عمّار و بنو مزيد و بنو مرداس در قسمتى از شام ، لبنان و عراق .
قرن چهارم هجرى بنا به اعتراف تمام مورخين اسلامى سرآمد تمام قرون اسلامى از نظر نشر فرهنگ و توسعه تمدّن بوده است در آن عصر بزرگترين علماء و دانشمندان ، نويسندگان و فلاسفه همانند ابن سينا ( ت 428 ه . ق ) بوجود آمدند . پس اين قرن ، قرن طلائى تمدن اسلام به شمار مىآيد .
فاطميّون در مصر دانشگاه بزرگى بنام « الأزهر » تأسيس نمودند ، كه در هر گوشه و كنار مسجد ، استادى بود ، كه يكى از مذاهب فقه اسلامى را تدريس مىنمود يكى مذهب حنبلى را تدريس مىكرد و استاد ديگرى مذهب مالكى را و استاد ديگرى مذهب حنفى ، يا شافعى را تدريس مىكرد ، حكومت فاطميون 405 سال دوام داشت . بويهيان شيعيان مخلصى بودند « ابن اثير » وقتى از يكى از آنان ياد مىكند و صفات نيك آنان را مىشمارد و در پايان مىگويد : « رضى اللّه عنه و ارضاه » جملهاى كه تنها براى خلفاى راشدين مىگفتند ، اگر آنان را با سلاجقه كه پس از بوبهيان به حكومت رسيدند - مقايسه كنيم آنوقت عظمت مقام و موقعيّت آنان روشن خواهد شد . . . . دولت حمدانيان در شمال سوريه نيز همينطور بود ابو الفرج اصفهانى كتاب شهير خود « الأغانى » را به سيف الدولة حمدانى تقديم كرد و از او جايزه دريافت نمود .
« بنو عمّار » در قسمتى از شام و لبنان حكومت كردند در واقع امارت و فرمانروائى داشتند آنان دانشگاهى به نام « دار العلم » در پايتخت خود « طرابلس » بنا نمودند كه ابو العلاء معرّى بدانجا رفته است تا از آن استفاده ببرد دولت بنى مرداس كه پس از انقراض حمدانيان سركار آمدند و همينطور بنو مزيد در قسمتى از خاك عراق . . . .
ادريسيان يا ادارسه نخستين دولت شيعى را در شمال آفريقا در منطقهاى كه امروزه مغرب ( مراكش ) نام دارد تأسيس نمودند آنهم در دوران خلافت امويان و بيشترين خدمت را در راه نشر اسلام در ميان قبايل « بربر » كه به واسطهى جور حكّام بنى اميه از اسلام گريخته بودند ، انجام دادند بنى اميّه به بربرها فشار آورند در اثر آن خيلى از آنان از مراكز اسلام گريختند تا آنكه ادريس بن عبد اللّه بن الحسن المثنى بن الحسن بن عليّ بن ابى طالب ( ع ) بدانجا آمد و دولت خود را بر پا نمود . در ايران در طبرستان دولت زيديّه تشكيل شد اين دولت كوچك كه زيدى مذهب بودند اسلام را در طبرستان و مناطق مجاور آن انتشار دادند و بيشتر علماء اين حكومت را تأييد مىكردند ، مثلا شيخ مفيد يا سيّد مرتضى علم الهدى ، و شريف رضى با آل بويه دوستى و مراوده داشتند عضد الدولة با همه جلال و عظمت ظاهرى خود ، به ديدن شيخ مفيد در خانهاش مىرفت تشيّعى كه امروز در - جهان مشاهده مىشود در اثر زحمات و خدمات دو دولت نامور است يكى دولت متقدّم و ديگرى دولت متأخّر ، دولت متقدّم همان دولت آل بويه است ، كه وجود تشيّع در ايران ، عراق و اطراف مجاور آن از بركات آن حكومت است . و دولت متأخّر همان دولت صفويّه مىباشد كه در قرن دهم به مركزيت اصفهان تأسيس شد . « 1 » در سال 334 ه معزّ الدوله ديلمى وارد بغداد شد و به نفوذ و استيلاى تركان خاتمه داد ديالمه با خلفاء بهتر از تركها رفتار داشتند و با اينكه عموما شيعى مذهب بودند ، احترام خلفاى سنّى را در انظار محفوظ مىداشتند در عهد ديالمه علماء و فضلاء از زواياى خمول و
هامش
( 1 ) صاحب بن عبّاد تأليف بهمنيار ، ص 138 - 139 .