« تفسير القرآن » « الأبواب » « المثالب » « الردّ على الغلاة » . « 1 »
63 . تفسير فرّاء نحوى [ ت : 208 ه ]
مؤلّف آن يحيى بن زياد أقطع بن عبد اللّه بن مروان ديلمى ( متولّد 144 ه ) مىباشد او شاگرد كسائى معروف و هميار و نزديك ادبى او بود پدرش زياد در واقعه « فخّ » همراه حسين بن علىّ بن الحسين مثلّث حضور داشت و دستش در آن واقعه ( به سال 169 ه ) بريده شد و لقب « أقطع » يادگارى از آن روز مىباشد .
ابن شهرآشوب در « اسباب النزول » اسناد رواياتى خود را به فرّاء مىرساند از آثار و تأليفات او در زمينه قرآن مجيد كتاب « معانى القرآن » را در 1000 برگ « لغات قرآن » و « كتاب الوقف و الابتداء » را نام برد و گويد : « او يكى از پركارترين مؤلّفين در زمينه قرآن و علوم مربوط به آن شمردهاند » . « 2 » يكى از تأليفات او در اين زمينه مصادر القرآن مىباشد .
ابن نديم در الفهرست نام دو كتاب « معانى القرآن » و « لغات القرآن » را ذكر مىكند و مىنويسد : « او كتاب الوقف و الابتداء نيز دارد او از زمرهء كسانى است ، كه درباره قرآن تأليفات متعدّدى دارند . » « 3 »
اين كتاب اخيرا در 3 جلد قطور چاپ شده است فرّاء اين تفسير را به اصحاب و ياران خود املاء كرده است ابو طلحه ده آيه از قرآن را مىخواند سپس به او مىگفت نقطه بگزار .
صاحب معجم المؤلفين مىنويسد : ( يحيى الفرّاء 144 - 207 ه - 761 - 822 م ) ابو زكريا يحيى بن زياد بن عبد اللّه بن منظور اسلمى معروف به فرّاء ديلمى اديب ، نحوى ، لغتدان ، مشاركتكننده در فقه ، طبّ ، ايّام العرب و اشعار و نجوم . او در كوفه متولّد شده است به بغداد انتقال يافته است با كسائى مصاحبت پيدا نموده است فرزندان مأمون عبّاسى را تأديب نموده است كتاب « الحدود » در نحو را جهت مأمون نوشت براى املاء آن ، تعداد كثيرى اجتماع مىنمودند ، كه فقط هشتاد نفر از آنان قاضى بودند او در راه مكّه درگذشت . از آثار او : « المصادر فى القرآن - آلة الكتاب - الوقف و الابتداء - المقصور و الممدود و اختلاف اهل الكوفة و البصرة و الشام فى المصاحف . » « 4 »
ياقوت حموى صاحب معجم الأدباء بيوگرافى او را علمىتر و دقيقتر از ديگران بازگو نموده است بخشى از سخنان او را در مىآوريم : او گويد : « اگر فرّاء نبود لغت عرب وجود نداشت چون او لغات را ضبط نمود و به معرض استفاده قرار داد ، او فقيه و عالم به اختلافات روزگار و اخبار و اشعار آن ، عارف به طبّ ، نجوم بود متكلّمى بود كه به « معتزله » متمايل بود و در تصانيف خود فيلسوفمآبى را پيش مىگرفت و اغلب الفاظ فلاسفه را به كار مىبرد ابو بريده گويد : مأمون دستور داد فرّاء كتابى بنويسد كه اصول نحو را در برداشته باشد او دستور داد حجرهاى از حجرههاى كاخ خود را به آن امر اختصاص دهند خدمتگزاران را مأمور ساخت تمام نيازهاى او را بر طرف سازند تا او به چيز ديگرى دلمشغولى نداشته باشد و در هوس بازدارندهاى نباشد به حدّى كه اوقات نماز را هم به او اطّلاع مىدادند نويسندگان و ورّاقين اطراف او قرار داشتند
هامش
( 1 ) منهج المقال 377 - 380 ؛ فهرست ابن نديم 230 .
( 2 ) اسباب النزول ابن شهرآشوب به نقل از مفسران شيعه ص 77 .
( 3 ) فهرست ابن نديم ص 59 .
( 4 ) معجم المؤلفين ج 13 ، ص 189 ايشان از منابع زير ياد كردهاند : فهرس مخطوطات مكتبه ظاهريّه دمشق ؛ ابن خلكان وفيات الاعيان ج 2 ص 301 - 304 ؛ فهرست ابن نديم ج 1 ، ص 66 - 67 ؛ السيوطى بغية الوعاة ص 411 - 412 ؛ السير فى اخبار النحويّين البصريّين 51 .