خدمتگزار و مولى عليّ بن يقطين ، فرد موثّق و جليل القدر از اصحاب و ياران خاصّ امام هفتم و امام هشتم ( ع ) و از مفسّران اواخر قرن دوّم و اوائل قرن سوّم شمرده مىشود .
نجاشى گويد : « او آبروى اماميه و پيشوا و جليل القدر است . امام جعفر بن محمّد ( ع ) را در صفا و مروه ديده است ولى از او روايت نكرده است امّا از امام موسى بن جعفر و امام عليّ بن موسى الرضا ( عليهما السلام ) روايت كرده است امام رضا ( ع ) در علم و فتوى به او اشارت و حوالت مىداده است او از كسانى است ، كه در مورد توقّف ( واقفى ) مال فراوانى به او بذل و بخشش مىشد ولى امتناع مىورزيد و در راه حقّ ثبات و پايدارى به خرج داده است و در مورد او مدح و ذمّ هر دو وارد شده است : كشّى رواياتى را در مدح او نقل مىكند به ويژه آن حديثى را كه از امام رضا ( ع ) مىپرسد « من نمىتوانم آن همهوقت به حضورتان برسم پس از كى احكام دينىام را بپرسم ؟ فرمود از يونس بن عبد الرّحمن سؤال نما ! » و اين يك منزلت بسيار بزرگى است ، يا اينكه گويد : « كتاب ( يوم و ليله » را به امام هادى ( ع ) نشان دادم فرمود تأليف كى است ؟ گفتم : تأليف يونس مولى آل يقطين است فرمود خداوند در برابر هر حرف و كلمهء آن ، نورى در روز قيامت به او عطا فرمايد ! » .
او تأليفات فراوانى دارد كه نجاشى 36 جلد از آنها را نام مىبرد و در بين آنها دو جلد راجع به تفسير قرآن مجيد و علوم آن مىباشد 1 . تفسير القرآن 2 . كتاب فضل القرآن « 1 » .
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى در معرّفى تفسير او مىفرمايد : « يونس بن عبد الرحمن ثقه ، جليل القدر است و در ايّام هشام بن عبد الملك به دنيا آمده است و در سال 208 ه فوت كرده است ، او به تشرّف محضر امام صادق ( ع ) در صفا و مروه نائل آمده است ولى از او روايتى ندارد ولى از امام كاظم و امام رضا ( ع ) روايت مىنمايد او كتابهائى دارد كه از آن ميان « تفسير قرآن كريم » مىباشد و اين تفسير را محمّد بن عيسى بن عبيد يقطينى روايت مىنمايد آنچنانكه نجاشى ذكر كرده است . » « 2 »
* گفتار كحّاله
عمر رضا كحّاله صاحب معجم المؤلّفين بيوگرافى او را ضمن أسامى مؤلّفين آورده است و گويد : « يونس بن عبد الرحمن ( متوفى 208 مطابق 828 م ) ابو محمّد مولى آل يقطين ، فقيه ، محدّث از مردم عراق داراى تاليفات كثيره است كه از آنها است : اختلاف الحديث و مسائله ، كه از امام موسى بن جعفر ( ع ) روايت نموده است ، الشرائع ، جامع الآثار ، الوصايا و الفرائض شرح حال او در الفهرست طوسى ص 181 - 182 ، الفهرست ابن نديم ج 1 ، ص 220 رجال نجاشى 311 ، منتهى المقال 336 - 337 تنقيح المقال مامقانى ج 3 ، ص 338 - 343 ، هديّه العارفين ج 2 ، ص 572 آمده است « 3 » .
و زركلى صاحب الاعلام هم مىافزايد : « يونس بن عبد الرحمن ( . . . - 208 ه - . . . 823 م ) ابو محمّد مولى علىّ بن يقطين فقيه امامى عراقى از اصحاب امام موسى بن جعفر ( ع ) مىباشد امام علىّ بن موسى الرّضا ( ره ) او را به سلمان فارسى تشبيه مىنمود .
او حدود 30 جلد تأليف و تصنيف دارد ، كه از آنها است « الدلالة على الخير » « الشرائع ) « جوامع الآثار » « علل الحديث » « الجامع الكبير فى الفقه »
هامش
( 1 ) رجال نجاشى ص 446 رقم معرّفى 1208 .
( 2 ) الذّريعة ج 4 ، ص 322 - 1353 .
( 3 ) معجم المؤلفين ج 13 ، ص 348 .