طوسى او را از ملاقاتكنندگان امام رضا ( ع ) نام برده است و كشّى او را رمى به غلوّ داده و ابن غضائرى او را مضطرب در حديث و روايتگر از ضعفاء ستوده است ولى خود مؤلّف بزرگوار او را با وثاقت تعبير آورده است چون شهادت و گواهى جعفر بن محمّد بن قولويه و عليّ بن ابراهيم بن هاشم ، شيخ طوسى ، نجاشى و عيّاشى بر اين امر استوار است و گفتار ابن غضائرى دليل بر عدم وثاقت او نيست بلكه نفى وثاقت و پاكيزه بودن را مىكند چون او از ضعفاء روايت مىكند . » « 1 »
60 . تفسير هشام بن محمّد كلبى [ ت : 204 ه ]
ابو منذر ، هشام بن محمّد بن سائب بن بشر بن عمرو كلبى كوفى از شيعيان و دوستداران اهل بيت ( ع ) و از نزديكان و مقرّبين امام صادق ( ع ) و يكى از مفسّران و مؤلّفان پركار قرن دوّم و اوائل قرن سوم هجرى مىباشد كه آثار فراوان علمى و معنوى از او به يادگار مانده است .
مرحوم نجاشى ( 450 ه ) زندگى علمى او را در رجال خود آورده است و او را با اوصاف : نسّابه ، عالم به ايّام ، و مختصّ اماميّه بودن توصيف مىكند و داستان مشهور بيمار شدن او و عنايت خاصّى ، كه امام جعفر صادق ( ع ) نسبت به او داشتهاند ، آورده است . و در ضمن كتابهاى او را نام مىبرد و در اين بخش بيش از 42 اثر از او ياد مىكند كه عنوان چند كتابى از او ، در ارتباط با قرآن و تفسير مىتواند داشته باشد اين صورت است : 1 . كتاب القداح و الميسر . 2 . كتاب لقمان بن عاد . 3 . كتاب اسواق العرب . 4 . اخبار قريش فى حروب الأوس و الخزرج . او اين كتابها را به سه واسطه از طريق محمّد بن عثمان ، از احمد بن كامل ، از محمّد بن موسى بن حمّاد از هشام روايت كرده است « 2 » .
ابن نديم در الفهرست دو بار نام تفسير كلبى را آورده است يكبار بهعنوان پدر و بار ديگر به عنوان پسر و تفسير او را « الآى الّتي نزل فى اقوام باعيانهم » « آياتى كه در مورد اقوام بخصوص نازل شدهاند نام مىبرد . » « 3 »
صاحب معجم المؤلّفين گويد : « هشام الكلبى ( 000 / 204 ه - 819000 م ) نسّابه ، اخبارى است كه از پدرش روايت مىكند و او از مجاهد بن سعيد و ديگران . او در كوفه درگذشت و از تصانيف فراوان او : « كتاب جمهرة الأنساب ، حلف عبد المطلب ، خزاعه ، المثالب و اسواق الأعراب را مىتوان نام برد » « 4 » . در معجم البلدان آمده است كه تأليفات او بيش از 150 جلد مىباشد .
* گفتار ابن نديم
« محمّد بن سعد كاتب واقدى گويد : او هشام بن محمّد بن سائب بن بشر است كه به انساب و اخبار و سرگذشت و مثالب ، و وقايع عرب دانا بود آنها را از پدرش و گروهى از راويان عرب ، آموخته بود .
اسحاق موصلى گويد : سه نفر را مىديدم كه هنگام ديدن سه نفر ديگر زبون و خوار مىگرديدند .
1 . هيثم بن عدى آنگاه كه هشام كلبى را مىديد .
2 . علويّه هنگامى كه « مخارق » را مىديد .
3 . ابو نواس آنگاه كه ابو العتاهيه را مىديد .
* در خاندانها و بيوت
المنافرات : بيوتات قريش ، فضائل قيس غيلان - الموءودات ، بيوتات ربيعه ، الكنى ، اخبار العبّاس بن
هامش
( 1 ) معجم رجال الحديث ج 3 ، ص 192 - 196 كد 1437 .
( 2 ) رجال نجاشى ص 434 رقم 1166 .
( 3 ) فهرست ابن نديم ص 59 معجم البلدان ياقوت حموى .
( 4 ) العبر ج 1 ، ص 346 - 347 معجم المؤلفين ج 13 ، 149 - 150 .