احمد بن عليّ بن نوح شنيدم كه آن را توصيف و مدح مىنمود او از حسين بن عبيد اللّه او هم از احمد بن ابراهيم بن ابى رافع او هم از محمّد بن احمد بن اسحاق بن بهلول او هم از احمد بن حسن ( اسفراينى ) روايت مىنمود . » « 1 »
* صاحب معجم المؤلفين
در معرّفى او گويد ( احمد الاسفرايينى زنده پيش از 213 ه - 1022 م ) احمد بن الحسن الاسفرايينى ابو العبّاس مفسّر مىباشد و كتاب « المصابيح در مورد آياتى است كه درباره اهل البيت ( عليهم السلام ) نازل شده است . كتاب بزرگى است ، كه محمّد بن محمّد بن نعمان ( شيخ مفيد ) ( متوفّى 413 ه ) آن را خبر داده است « 2 » .
آية اللّه خوئى صاحب معجم رجال الحديث ، زندگى او را تحت عنوان « احمد بن الحسن الأسفراينى » آورده است و تفسير او را همان المصابيح معرّفى مىنمايند و مىفرمايند : « ابن ابى رافع از ابن بهلول از وى روايت كرده است » و طريق شيخ طوسى به واسطهء وجود ابى طالب بن بهلول ضعيف مىباشد . » « 3 »
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى نام تفسير او را در جلد 4 و 21 آورده است و مىگويد : « المصابيح فيما نزل من القرآن فى اهل البيت ( ع ) » تأليف ابى العباس احمد بن حسن اسفرايينى همرديف و هم طبقه سعد بن عبد اللّه اشعرى ( متوفّى 201 ) » مىباشد . » « 4 »
59 . تفسير اسماعيل سكونى [ زنده تا 203 ه ]
ابو يعقوب اسماعيل بن مهران بن زيد كوفى ثقه معتمد و از روايتگران اخبار و احاديث امام جعفر صادق ( ع ) و از مفسّران عالىقدر قرن دوّم و اوائل قرن سوّم هجرى ، به شمار مىآيد .
نجاشى او را از اصحاب و ياران امام صادق ( ع ) شمرده است هرچند قول ابى عمرو را نيز آورده است كه او را از اصحاب امام رضا ( ع ) ناميده است و مىافزايد : « او كتابها و تأليفاتى دارد كه يكى از آنها - ثواب القرآن ، و ديگرى اهليلجيّه ، كتاب صفة المؤمن و الفاجر ، كتاب خطب علىّ ( ع ) و كتاب النّوادر و الملاحم مىباشد و خود نجاشى با سه واسطه توسّط احمد بن عبد الواحد - از علىّ بن محمّد قرشى - از علىّ بن حسن فضّال از خود اسماعيل سكونى كتابهايش را روايت مىكند . » « 5 »
صاحب معجم المؤلفين : شرح حال او را آورده است و تاريخ وفات او را مشخّص نكرده است فقط مىنويسد : « او تا 203 زنده بوده است و از اصحاب امام رضا ( ع ) شمرده شده است و گويد : كتاب ثواب القرآن - الملاحم - صفة المؤمن و الفاجر - النّادر - خطب امير المؤمنين عليهم السلام از او است . . . » « 6 »
صاحب معجم رجال الحديث : گفتار نجاشى ، شيخ طوسى ، كشّى و ابن غضائرى هر چهار تن از رجاليّون معروف را آورده است تنها تفاوت اندكى كه بين اين گفتارها وجود دارد اين است ، كه شيخ
هامش
( 1 ) رجال نجاشى ص 93 رقم 231 .
( 2 ) معجم المؤلفين ج 1 ، ص 190 او از منابع فهرست طوسى ص 27 - 28 منتهى المقال ابو على ص 32 تنقيح المقال ج 1 ، ص 53 منهج المقال ميرزا محمّد اردبيلى ص 33 .
( 3 ) معجم رجال الحديث ج 2 ، ص 70 رقم 481 .
( 4 ) الذريعة ج 21 ، ص 78 .
( 5 ) رجال نجاشى ص 26 رقم معرفى 49 .
( 6 ) معجم المؤلفين عمر رضا كحّاله ج 2 ، ص 297 ، او از منابع زير نام برده است : فهرست شيخ طوسى ص 14 بيان الميزان ابن حجر ج 1 ، ص 439 - 440 ؛ اعيان الشيعة امين عاملى ج 12 ، ص 294 - 298 ؛ منتهى المقال ابو على ص 59 - 60 منهج المقال ميرزا محمّد ص 60 ؛ تنقيح المقال ج 1 ، ص 145 - 146 .