توسط معتصم ، واثق نيز ادامه داشت گويند : « احمد بن نصر خزاعى » از بزرگزادگانى بود كه در محيط علم و صلاح ، پرورش يافته بود و از مالك و جمعى ديگر اخبار و احاديثى ضبط كرده بود و در اثر امتناع از اعتقاد به مخلوق بودن قرآن به دست الواثق كشته شد و او جسارت ديگرى كه مرتكب شده بود ، آن بود كه با خليفه خارج از نزاكت و ادب رفتار نموده بود و او را با عنوان « بچّه » ، مورد خطاب قرار داده بود . » « 1 »
كشيده شدن پاى مباحث قرآنى ، به كاخهاى حكومتى ، موجب شده بود كه كاخنشينان با بهرهبردارى از صفا و معنويت قرآن ، چند صباحى بيشتر بر اريكهى حكومتى و فرمانروائى تكيه زنند و كاميابى و كامروائى بيشتر و فزونترى را داشته باشند بسيار طبيعى است كه پوياگران واقعى علم و دانش و عاشقان واقعى حقيقت و معرفت ، محورهاى اصلى انديشه تابناك اسلامى و اقطاب استوار فضيلت و تقوى را هرچه نيكوتر و بهتر شناخته باشند و در رفع شبهات و اشكالات خود به درب كسانى رهسپار گردند كه از پيش از سوى پيشواى عاليقدر اسلام ( ص ) معرّفى شده بودند كه « انا مدينة العلم و عليّ بابها فمن اراد الحكمة فليأت من بابها » آنان بهسوى آستان و عتبهاى مىرفتند كه نشانهها و علامات آن بازگو شده بود .
* وفور دانشمندان
قرن سوم هجرى دهها تن از دانشمندان علوم قرآنى و معارف اسلامى روز ، در زمينههاى تاريخ ، جغرافيا طبّ و پزشكى ، رياضى ، فلكى ، نجوم ، صنعت و حكمت ، در پهنهى جامعه اسلامى قد برافراشتند و مسلمانان به تأسيس كارخانه كاغذسازى در خراسان ، بغداد ، اقدام نمودند و ابزار تكثير كتابهاى خود را فراهم ساختند خوشنويسان ، ورّاقان و خطّاطان و صحّافان به ظهور پيوستند افراد نامدارى مانند : خالد بن ابى الهياج ( ت : 100 ه ) ابن بعره ، ابن مقله ( ت : 328 ه ) پا به عرصهء فرهنگ و ادب و هنر اسلامى نهادند و در اعصار بعدى نيز افرادى مانند :
صاحب بن عبّاد ، بديع الزمان همدانى ، ابو هلال عسكرى اهوازى ، سيّد مرتضى شريف علم الهدى ، سيّد رضى ، اديب نامور ، شيخ الطائفة طوسى . . . در عالم دانش و فرهنگ اسلامى درخشيدند همهى اين تلاشها و كوششها در آستان وصول به معارف عاليه قرآن بود كه بر اوج قلّهاش طائر انديشه بشر نمىتواند به سادگى پر كشد و بر ذروهء والاى آن ، مرغ سبكبال خيال بال پر بگشايد ناچار او با شعر مترنّم خواهد شد :
« سعديا » گر همهشب شرح غمش خواهد گفت * شب به پايان رسد و شرح به پايان نرسد
در دو بخش گذشته با اسامى تعدادى از ستارگان آسمان فضيلت و معرفت ، انس و آشنائى پيدا نموديم در اين قرن نيز با تعداد بيشترى از مفسّران و معتكفان عتبهء مقدّسه قرآن مجيد آشنائى پيدا خواهيم نمود كه تحت شمارهاى مخصوص ارائه مىگردند .
58 . تفسير اسفراينى [ ت : حدود 201 ه ]
مؤلّف آن ابو العبّاس احمد بن حسن اسفراينى ( متوفى 401 ) مؤلّف كتاب « المصابيح » ، از مفسّران قرن سوم هجرى مىباشد تفسير او در مورد آياتى است كه در قرآن مجيد درباره اهل بيت ( عليهم السلام ) آمده است .
نجاشى صاحب رجال ، در مورد او مىنويسد :
« تفسير مصابيح ، تفسيرى است پرفايده كه من از
هامش
( 1 ) شذرات الذهب ج 3 ، ص 140 .