عصر شكوفائى و بالندگى تفسير و مفسّران
اى خاك اگر سينهى تو بشكافند * بس گوهر قيمتى كه در سينه تو است
خيّام
اين قرن در مقايسه با دو قرن پيش ، از بالندگى و شكوفائى نسبتا خاصّى برخوردار است چون در دو قرن پيش تنها از طريق منابع و مصادر ، به گفتگو مىنشستيم طبق اسناد و مدارك و قرائن به وجود تفاسير پى مىبرديم بىآنكه خود تفاسير را ديده يا متون آنها را ملاحظه نموده باشيم ، ولى در اين قرن تا حدود فراوانى با نمودهاى عينى و مصداقهاى خارجى آنها انس و مباشرت داريم .
اگر در دو قرن گذشته با زحمت و تلاش فراوان توانستيم پنجاه و اندى از مفسّران عالىقدر و عالم و آگاه را شناسائى نمائيم با حمد و سپاس الهى در اين قرن حاضر با تعداد بيشترى و در سطح عالىترى با مفسّران نامدار شيعهء صاحب كتاب و رساله و تأليف ، انس و آشنائى پيدا خواهيم كرد .
قرنى كه ما در سير مطالعاتى خود در آن قرار گرفتهايم تفاسير موجود با صبغهها و رنگهاى مباحث كلامى و مجالات عقيدتى ، متأثّر و رنگآميزى شدهاند گفتگوهاى كلامى از اشاعره ، معتزله ، صفاتيّه ، حشويّه ، كراميّه و نحلههاى ديگر اسلامى جاى پا دارند و مباحث مختلف كلامى و مجادلات مذهبى مانند : قدم و حدوث قرآن ، مخلوق بودن يا عدم خلقت آن ، ندامت از گناهان كبيره ، پذيرفته شدن توبه يا عدم پذيرش آن ، ارجاء و مرجئه يا منزلة بين المنزلتين با آن نتيجهگيريهاى سياسى و جناحبندىهاى اجتماعى و طبقاتى كه در برداشت و به تفاسير خود رنگ و جلوهء خاصّ يا يك نوع تحرّك و پويائى بخشيده است و حجم مطالب را بيشتر و متنوّعتر ساخته است چه ما كاملا آنها را لمس و حسّ نمائيم يا به غفلت و بىتوجّه بگذريم .
* مباحث عقلى
بدينترتيب در قرن سوم هجرت روش تدبّر و تعمّق در قرآن ، گزينشهاى عقلى ، منطقى ، فلسفى ، يا عرفانى همراه با پذيرش نقلى شور و شوق خاصّى را در محيط فرهنگى آنروز ايجاد كرده است و مقدّمهء رنسانس ، يك انقلاب علمى و فرهنگى و در جهان