سلسلهء نور و روشنگرى
طبقهبندى گذشته برحسب موضوعات يا مناهج و روشهاى تفسيرى متداول و عرفى ، باآنهمه نقص و نارسائى كه از نظر تنظيم مطالب داشت مورد عنايت قرار گرفت ، اكنون در صدد آن هستيم كه جدول زمانى تفصيلى را برحسب عنصر زمان و جدول قرن ، آغاز نمائيم همان برنامهاى كه اين نوشتار از آغاز تعقيبكننده و مجرى آن ، مىباشد . ولى چون موضوع گفتار ما در اين بخش ، مفسّران اماميّه و شيعه است و در منطق و مكتب تشيّع كردار و گفتار و تقرير پيشوايان معصوم ( ع ) يكى از سندهاى تفسير و يكى از منابع اصيل مراجعات تفسيرى و فقهى است و پيشوايان معصوم ( ع ) به يك معنى خود اساس و پايه و محور تفسيرى مىباشند ، ازاينرو در قلّهء هرم و در مدار و محور عالى تفسير و مفسّران قرار دارند نه در عرض و هم افق و هم سطح ديگر مفسّران ، اقوال و تقاريرشان نمىتواند مورد مقايسه و سنجش با ديگر آراء و نظرات معمولى قرار داشته باشد ، ازاينرو بهعنوان تبرّك و تيمّن مواردى از تفسير و روشنگريهاى قرآنى آن بزرگواران را در آغاز فصل ، بازگو مىنمائيم ، هرچند گلچين ناچيزى از آن انبوه مطالب تفسيرى و حقايق قرآنى آنان بوده باشد آنگاه به ادامه و تعقيب بحث مفسّران شيعه از دوران « ابن عبّاس » و « ابن مسعود » مىپردازيم . اميد آنكه در اين سير و گذر ، بهرهاى هرچند اندك ، از تعاليم و آموزشها و روشنگريهاى اين سلسله جليلهء نور و رحمت و روشنائى و روشنگرى اندوخته باشيم . مىدانيم در ميان علوم اسلامى ، نخستين علمى كه تكوّن يافت و بارورى را آغازيد و به سرعت پيشرفت نمود ، علم قرائت و تفسير آن بود به اين ترتيب كه قرائت مربوط به لغت و قشر ، و تفسير مربوط به معنى و لبّ قرآن بود . پيشرفت اين علم در مرحلهء نخست مرهون زحمات و تلاشهاى خستگىناپذير پيامبر عاليقدر اسلام ( ص ) و پيشوايان معصوم ( ع ) بود كه ما از آنها به « سلسلهء نور و روشنگرى » تعبير مىآوريم :
* پيامبر اسلام نخستين مفسّر قرآن
نخستين مفسّر قرآن كريم و مبيّن اسرار و رموز آن ، وجود مبارك خود رسول اكرم ( ص ) مىباشد و شخص او در صدر جدول مفسّران قرار دارد . چون مسلمانان ، مشكلات و مسائل خود را با او در ميان مىنهادند و فهم معانى آيات را از محضر او مىطلبيدند ، اين حضور مستمرّ ، دو سال كمتر از يك ربع قرن از آغاز رسالت تا رحلت ( سال 23