گذشته ، به همين مناسبت كنگرهء هزارهء وى در مشهد تأسيس شد و گروه زيادى از دانشمندان اعم از مسلمان و غير مسلمان اعم از شيعه و سنى در آن شركت داشتند . اين مرد بزرگ در 23 سالگى از خراسان به عراق آمد و از محضر شيخ مفيد و سيد مرتضى علم الهدى استفاده كرد و سپس خودش پيشواى تشيّع در عصر خويش گشت . در اعصار بعد نيز همواره در صف مقدّم علماى شيعه قرار داشته است . دوازده سال آخر عمر خود را به واسطه حوادث ناگوارى كه در بغداد رخ داد از آنجا به نجف منتقل شد . حوزهء علميهء نجف را اين مرد بزرگوار تأسيس كرد كه هنوز هم پس از هزار سال به حيات علمى و دينى خود ادامه مىدهد .
5 . مجمع البيان :
مؤلّف اين تفسير ، فضل بن حسن طبرسى است ، اصلا اهل تفرش است . در ذىالقعدهء 536 ه ، از تأليف اين تفسير فراغت يافته است . مجمع البيان از نظر ادبى و حسن تأليف بهترين تفسير است . شيعه و سنّى براى اين تفسير اهميّت فراوان قائلند . مكرر در ايران و مصر و بيروت چاپ شده است . طبرسى تفسير مختصرى دارد به نام جوامع الجامع . طبرسى پس از فراغت از مجمع البيان به تفسير كشّاف كه توسّط معاصر نامدارش جار اللّه زمخشرى تأليف يافته بود وقوف يافت و پسنديد و در آن نكاتى از جنبههاى ادبى را يافت كه از خودش در مجمع البيان فوت شده بود . تفسير جوامع الجامع را با توجّه به اللطائف كشّاف نگاشت . البتّه اهلفن تفسير مىدانند كه هرچند برخى نكات خصوصا از جنبهء فنّ بلاغت در كشّاف هست كه در مجمع البيان نيست ، ولى نكات فراوان ادبى و تفسيرى مهمّ در مجمع البيان يافت مىشود كه در كشّاف وجود ندارد .
6 . روض الجنان :
معروف به تفسير ابو الفتوح رازى اين تفسير به زبان فارسى است و از معروفترين و غنىترين تفاسير شيعه است . فخر الدّين رازى و به ادّعاى بعضى طبرسى نيز ، از اين تفسير زياد استفاده كردهاند . اين تفسير در چهل سال اخير مكرّر در ايران چاپ شده است . « 1 » ابو الفتوح نيشابورى الأصل است ولى در رى مىزيسته است . ابو الفتوح از ايرانيان عربنژاد است . نسبش به جناب عبد اللّه بن بديل بن ورقاء مىرسد كه از صحابهء امير المؤمنين على ( ع ) بود و در صفّين افتخار حضور در ركاب آن حضرت را داشت . ابو الفتوح معاصر طبرسى و زمخشرى است و نزد شاگردان شيخ طوسى ، تحصيل كرده است .
تاريخ دقيق وفاتش در دست نيست . قدر مسلّم اين است كه در اواسط قرن ششم هجرى مىزيسته است . قبرش هماكنون در شهر رى معروف است .
7 . تفسير صافى :
مؤلّف اين تفسير ، حكيم ، عارف ، محدّث ، و مفسّر معروف ملّا محسن فيض كاشانى از مشاهير علماى شيعه است و در قرن يازدهم هجرى مىزيسته است .
اين مرد بزرگ عمر پربركتى داشته و به كثرت وجودت تأليف معروف است .
مرحوم فيض در آغاز عمر ، در قم اقامت داشت .
مدرسهء فيضيّه به نام او معروف شد از قم به شيراز مسافرت كرد و علم حديث را نزد سيد ماجد بحرانى ، و فلسفه و عرفان را نزد حكيم عارف بلندقدر صدر المتألهين ( ره ) آموخت و دختر صدرا را به زنى گرفت . وفات فيض در سال 1091 ه ، در كاشان واقع شده است .
8 . تفسير ملا صدرا :
صدر المتألهين يا ملّا صدرا شهرتش فلسفه و عرفان
هامش
( 1 ) اخيرا با سعى و كوشش بنياد پژوهشهاى آستان قدس رضوى ( ع ) در 20 جلد وزيرى با تحقيق و تصحيح لازم به چاپ رسيده است و يكى از تفاسير متداول روز واقع شده است .