است و خود در اين رشته صاحب مكتب است . ولى در تفسير و شرح احاديث هم تبحّرى به سزا داشته است . اصول كافى را شرح كرده است . سورهء بقره را تا آيهء 65 : و لقد علمتم الّذين اعتدوا منكم فى السّبت . . . و همچنين سورههاى الم سجده ، يس ، آية الكرسى ، آيهء نور و آيهء و ترى الجبال جامدة . . . را تفسير كرده است .
تفسير ملا صدرا هرچند تمام نيست ، ولى مفصّل است و تقريبا به اندازهء تفسير صافى است چندين بار در ايران چاپ شده است . « 1 »
وفات ملا صدرا در بصره در سال 1050 ه ، در هفتمين سفر وى به حج كه همواره پياده مىرفته است اتّفاق افتاد .
هواى كعبه چنان مىكشاندم به نشاط * كه خارهاى مغيلان ، حرير بنمايد
9 . منهج الصادقين :
اين تفسير به زبان فارسى است و در سه جلد بزرگ در تبريز به چاپ سنگى چاپ شده است . تا سى چهل سال اخير يگانه تفسير فارسى متداول بود .
مؤلّف اين تفسير مرحوم ملا فتح اللّه بن شكر اللّه كاشانى است كه در قرن دهم مىزيسته است . غالب تأليفات اين مرد به زبان فارسى است . از جملهء آنهاست شرح نهج البلاغة كه البتّه ترجمهاى است فارسى با شرحى مختصر . « 2 »
10 . تفسير شبّر :
مؤلف اين تفسير شريف سيّد عبد اللّه شبّر است .
اين مرد شريف معاصر كاشف الغطاء و ميرزاى قمى بوده است . مردى بسيار متتبّع و متبحّر و متعبّد بوده است . تأليفات زيادى در فقه و اصول و كلام و حديث و رجال و تفسير داشته است . وى در سال 1242 ه . ق وفات نموده و در جوار كاظمين ( ع ) دفن شده است .
11 . تفسير برهان :
مؤلف اين تفسير ، مرحوم سيد هاشم بحرانى است كه از محدّثين و متتبّعين معروف شيعه ، به شمار مىرود . اين تفسير طبق مذاق اخباريّين است كه قرآن را تنها با حديث قابل تفسير ، مىدانند بدون هيچ توضيح ديگرى ، حتّى بدون كوچكترين توضيحى دربارهء همين احاديث يا كيفيّت تفسيرى آن احاديث داده شود ، بلكه صرفا به اين صورت كه احاديث مربوطه ، نقل مىگردد به همان نقل اكتفا مىشود . سيد هاشم بحرانى در سال 1107 يا 1109 ه . ق درگذشته است .
12 . نور الثقلين :
نويسندهء اين تفسير يكى از علماى حويزى است كه در شيراز سكنى داشته است معاصر مرحوم مجلسى و شيخ حرّ عاملى است . در اين تفسير نيز عنايت به نقل اخبار و احاديث است . نام مؤلف شيخ عبد العلى بن جمعه حويزى است . تاريخ دقيق وفاتش معلوم نيست .
تفاسيرى كه نام برده شد ، معروفترين و مشهورترين تفاسير شيعه تا قرن 13 هجرى است كه چاپ شده و تقريبا در دست همهء كسانى است كه به تفاسير شيعى علاقهمند هستند . و اگر افراد غير شيعى بخواهند به تفاسير شيعه مراجعه مىكنند به اين تفاسير مراجعه مىكنند . در قرن چهاردهم نيز تفاسير زياد و پرارجى تأليف يافته است يا در حال تأليف است . اگر كسى بخواهد آمار تفاسير شيعى را به دست آورد ، بايد به كتاب بسيار پرارج « الذريعة الى تصانيف الشيعة » تأليف علامهء جليل ، مرحوم حاج شيخ آقا بزرگ طهرانى - اعلى اللّه مقامه - ( جلد 4 ) مراجعه كند .
هامش
( 1 ) اخيرا با سعى و كوشش انتشارات بيدار قم با تحقيق مدير محترم آن دانشمند محترم محسن بيدار در 7 مجلّد وزيرى به چاپ رسيده است و اكنون مورد استفاده مىباشد .
( 2 ) اين تفسير نيز با سعى كتابفروشى اسلاميّه تهران در 10 جلد وزيرى ، به چاپ رسيده است همچنين خلاصهاش در 5 جلد وزيرى .