عنقا ( 1266 - 1333 ه . ق ) گلشن راز را به صورت مستزاد درآورده و به محضر مير عين الدوله حسين ذهبى دزفولى اهدا كرده است . « 1 »
39 - « غنچهء باز » نام شرحى است منسوب به سيد حسين بن سيد محمد رضا مورخ 1307 ه ق . نسخهيى از آن بهشمارهء 907 در كتابخانهء آستان قدس رضوى موجود است . آقاى گلچين معانى مىنويسد براى ملاحظهء نسخه به مشهد رفتم و معلوم شد كه سيد حسين نامى با الحاق و افزايش خطبه و ديباچه منظوم و منثور به « غنچهء باز » عنقا خود را ، ناظم آن معرفى كرده و به ميرزا على اصغر خان اتابك تقديم داشته است .
40 - شرحى است منسوب به ابو الفضل عنقاى طالقانى متوفى 1333 ه . ق .
41 - شرحى است از محمد ابراهيم بن محمد على سبزوارى . اين شرح به سال 1330 ه . ق در تهران به طبع سنگى رسيده است .
42 - شرحى است موسوم به « خير الرسائل » از سيد محمد بن محمود حسينى لواسانى طهرانى معروف به عصار كه در 1335 ه . ق . پايان يافته است .
43 - شرحى است از حاج ميرزا محسن عماد اردبيلى متخلص به حالى كه به سال 1333 شمسى به چاپ رسيده است .
شرح و ترجمه گلشن راز به زبانهاى ديگر : مثنوى گلشن راز را به زبانهاى تركى ، آلمانى ، انگليسى ، اردو ، شرح و يا ترجمه كردهاند از آن جمله است :
44 - شرح تركى گلشن راز موسوم به « جام دلنواز » ترجمهء مفاتيح الاعجاز است از محمد حلوى .
45 - ترجمهييست به آلمانى كه دكتر كوك « 2 » يك قسمت از آن را سال 1825 ميلادى ترجمه نموده است ( فهرست مشار ، ص 1315 ) .
46 - ترجمهييست به شعر آلمانى از هامرپور گستال خاورشناس اطريشى . كه با مقدمه به زبانهاى عربى و فارسى به قلم مترجم به سال 1838 ميلادى در وين به طبع رسيده است .
47 - ترجمهييست به انگليسى از مستر وين فيلد كه در لندن به سال 1880 ميلادى به طبع رسيده است .
هامش
( 1 ) - اين شرح در دفتر چهارم رديف 5 جزو آثار قرن نهم به عين الدّين نسبت داده شده و در دفتر پنجم پس از تحقيق و روشن شدن موضوع به صورت مذكور معرفى شده است .
( 2 ) - در كتاب از سعدى تا جامى نام اين مترجم « دكتر تولوك » ضبط شده است چاپ اول ص 159 ، چاپ دوم ص 187 .