وفا از صورت بىمعنى خلق * چو از صورت ملائك مىگريزد
به غربال فلك بر فرق آنها * قضا جز غدر و مكّارى نبيزد
به مهر آن را كه نيكى بيش خواهى * بكينت هر زمان بدتر ستيزد
چو اشك آن را كه سازى جاى در چشم * اگر دستش دهد خونت بريزد
و اين قطعه را در عذر نپوشيدن جامهاى را كه شيخ الاسلام براى او فرستاد نيكو نظم كرد :
جامهاى بخشيد شيخ اسلام اعظم بنده را * وه مبارك جامهاى سالى فراوان يافته
رشتهء حوّا از براى آدمش در به دو حال * مريمش در كارگاه از بهر عيسى بافته
وانگه از مفتول پشم ناقهء پيغمبرش * فاطمه گشته رفوگر هركجا بشكافته
من چه حد دارم كه پوشم جامهاى را كاندرو * آفتاب طلعت چندين پيمبر تافته
و ابن عصّار كنيت علىّ بن عبد الرحيم بن حسن ابن عبد الملك سلمى رقّى بغدادى است در شمار لغويان و اديبان و از شاگردان ابو منصور جواليقى .
ابن عصّار پيشهء بازرگانى داشت و بسيار به مصر سفر كرد و از دانشمندان آنجا فراگرفت و هم به دانشجويان فرا ياد داد و در سال 576 درگذشت .
عصام :
بر وزن نگار به معنى بند مشگ ، نيز ريسمان دلو ، نيز دسته كوزه نام عصام مزنى صحابى است ، نيز نام دربان نعمان بن منذر و شعر نابغه كه گفت :
فانّى لا الومك فى دخولى * و لكن ما ورائك يا عصام
مقصود همان عصام دربان است و مقصود از ما وراءك يا عصام اين است كه از حال نعمان چه خبر دارى . و بعضى آن را با كسر كاف خوانند .
و گويند : « عصام نام زنى از مردم كنده بود و حارث ابن عمرو ملك كنده او را نزد عوف شيبانى فرستاد تا دختر او را كه به زيبايى و خردمندى شهره بود خطبه كند ، عصام وقتى برگشت به او گفت : ما ورائك يا عصام ؟ يعنى خبر چه آوردى ؟ و اين جمله مثل گرديد » . و عصامى منسوب است به عصام دربان نعمان و در مثل است : كن عصاميا لا عظاميا يعنى مانند عصام باش كه خود ، بلندقدر گرديد نه مانند كسى كه به استخوان پدرانش خواهد بزرگ گردد .
و عصام الدّين لقب ابراهيم بن محمّد بن عرب شاه حنفى است و در اسفراين گذشت . « 1 »
عصرى :
منسوب است به عصر بر وزن شهر و آن نام نياى اشجع عصر صحابى است كه با وفد عبد القيس بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله درآمد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله به او گفت : « در تو دو خصلت است كه خدا آن را دوست دارد حلم و حيا ( بردبارى و شرمگينى ) » .
عصفرى :
با ضمّ اوّل و فا منسوب است به عصفر بر وزن قنفذ و آن نام گياهى است كه از گل آن جامهها را رنگ كنند و در فارسى آن را گل كافشه
هامش
( 1 ) - عصام الدّين اسفراينى به سال 873 در اسفراين خراسان متولّد شد . پدرش از قضات آنجا بود . در زادگاهش به آموختن علم پرداخت ، در اواخر عمر به سمرقند رفت و در سال 945 درگذشت و در اين شهر مدفون شد . از اوست : كتاب الاطول در شرح تلخيص المفتاح قزوينى در علوم بلاغت و ميزان الأدب ( لغتنامه / دهخدا : 33 / 282 ) .