معبدى :
منسوب است به معبد بر وزن مشهد و آن نام معبد بن عبّاس بن عبد المطّلب است و منسوب به اوست : احمد بن محمّد بن عبد اللّه معبدى در شمار علماى عربيّت و از نحات كوفيّين و از سران شاگردان و اصحاب ثعلب و متوفّاى 292 . و نيز معبدى منسوب است به امّ معبد خزاعى . و به او منسوب است ابو بكر محمّد بن فارس بن حمدان معبدى در عداد محدّثان و از مشايخ دارقطنى و متوفّاى 361 و امّ معبد خزاعى همان زنى است كه پيغمبر در هجرتى كه از مكّه به مدينه كرد به خيمهء او درآمد و داستانى نيز دارد كه در كتب سير مسطور است و علت شهرت امّ معبد نيز همان داستان و همان نزول پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله به خيمهء اوست .
معتّب :
با تاى دونقطه و تشديد تاء بر وزن مشدّد نام جمعى از صحابه و محدّثان است و نام غلام امام صادق عليه السّلام . « 1 »
معتزّ :
بر وزن مختصّ نام المعتزّ باللّه خليفهء عبّاسى است و ابن معتزّ لقب مشهور ابو العبّاس عبد اللّه بن معتزّ بن متوكّل عبّاسى است از اعلام اديبان و شاعران و شاگرد مبرّد و ثعلب و نخستين كسى كه علم بديع را ابتكار كرد و در آن فنّ كتابى به نام البديع نوشت و هم از اوست : كتاب مكاتبات الاخوان و كتاب اشعار الملوك و كتاب طبقات الشعراء و رسالهاى در موسيقى و در نظم شعر توانا بود و شعر نيكو نظم كرد و باده نوشيد و در وصف باده گفت و با گفتن آن از دايرهء ادب دين پا بيرون نهاد :
خليلى قد طاب الشراب المورد * و قد عدت بعد النسك و العود احمد
فهات عقارا فى قميص زجاجة * كياقوتة فى درة تتوقد
وقتنى من نار الجحيم بنفسها * و ذلك من احسانها ليس يجحد
و در غزل گفته و لطفى دارد :
يا ربّ ان لم يكن فى وصله طمع * و ليس لى فرج من طول جفوته
فابر السقام الذى فى غنج مقلته * و استر محاسن خديه بلحيته
ابن معتزّ فرزندان عبّاس را بر فرزندان ابو طالب - گويا از جهت بغضى كه نسبت به آن دودمان داشت - ترجيح داد و قصيدهاى در اين خصوص گفت و از آن قصيده است :
ابى اللّه الا ما ترون فما لكم * غضا با على الاقدار يا آل طالب
و در اين شعر گفته كه : « خدا چنين خواست كه ما برتر باشيم و شما چرا بر قضاى الهى خشمگين باشيد ؟ ! » . و قاضى تنوخى قصيدهاى در جواب و هم در ردّ او گفت و در آن قصيده مناقب اولاد ابو طالب و مثالب اولاد عبّاس را برشمرد .
ابن معتزّ در انديشهء رسيدن به مقام خلافت بود امّا مقتدر به او مهلت نداد و زندانش كرد و فرمان داد تا خصيتين او را بفشارند و آن قدر فشردند تا جان داد و اين كار در سال 296 اتّفاق افتاد .
هامش
( 1 ) - و نيز معتّب بن أبى لهب بن عبد المطّلب بن هاشم ابن عبد مناف هاشمى پسر عمّ و در شمار صحابهء پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله است ( الإصابة فى تمييز الصحابة : 3 / 442 ) .
و نيز معتّب بن عوف بن عامر خزاعى در شمار صحابه است كه به حبشه و آنگاه به مدينه هجرت كرد و در همهء جنگها همراه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بود و او را ابن الحمراء نيز گويند ( الأعلام / زركلى : 7 / 264 ) .