مذحجى :
منسوب است به مذحج وزان مجلس لقب مالك بن اود بن زيد بن يشحب بن عريب بن زيد بن كهلان است پدر قبيلهاى در عرب و از اين قبيله است هانى بن عروهء مرادى مذحجى رئيس قبيلهء مذحج در كوفه و هم از اشراف و اعيان آن شهر كه مسلم بن عقيل را در خانهء خود منزل داد و بر سر اين كار جانش را به خطر انداخت تا كشته گرديد و ابو عبد اللّه محمّد بن حسن مذحجى كه در كتّانى گذشت .
مرئى :
( به ضمّ اوّل و كسر سوّم ) وزان منهى و بعضى با فتح ميم و راى بىنقطه گفتهاند بر وزن اسدى امّا استعمال آن در شعر اگر جايز باشد در نثر جايز نيست . ذو الرمه گفته :
إذا المرئى شب له بنات * عقدن برأسه إبة و عار
و اين شعر از قصيدهاى است كه ذو الرمه هشام مرئى را كه از تيره امرؤ القيس زيد بن مناة است هجو كرد . و مرئى منسوب است به امرؤ القيس بر خلاف قياس و قياس در نامهاى تركيبى اين است كه نسبت را از كلمهء اوّل گيرند چنانچه در امرؤ القيس ، امرئى و در دير القمر ، ديرانى گويند و گاه باشد نسبت را كلمهء آخر آرند مانند : منافى در عبد مناف و اشهلى در عبد الاشهل و بكرى در ابو بكر . بارى ابو الازهر ضحّاك بن سليمان بن سالم اوسى مرئى در شمار اديبان و نحويان و لغويان و شاعران و متوفّى 547 به امرؤ القيس ابن مالك حميرى منسوب است و از نظم اوست :
ما انعم اللّه على عبده * بنعمة اولى من العافيه
و كلّ من عوفى فى جسمه * فإنّه فى عيشة راضيه
و المال حلو حسن جيد * على الفتى لكنّه عاريه
و اسعد العالم بالمال من * اداه للآخرة الباقية
ما احسن الدنيا و لكنّها * مع حسنها غدارة فانيه
مرادى :
منسوب است به مراد بر وزن گشاد و آن پدر تيرهاى است در قبيلهء مذحج به نام مراد ابن مالك بن اود و از اين تيره است حسن بن قاسم مصرى مرادى معروف به ابن امّ قاسم در شمار اديبان و لغويان و فقيهان و صاحب شرح مفصّل و شرح تسهيل و شرح الفيّه و كتاب الجنى الدانى فى حروف المعانى و غير اينها و متوفّى 749 . و ابو الفضل محمّد خليل بن بهاء الدّين محمّد مرادى بخارى دمشقى نقشبندى در شمار فقيهان و مفتيان حنفى و صاحب كتاب سلك الدرر فى اعيان القرن الثانى عشر و متوفّى 1206 . « 1 »
مرّار :
با تشديد راء وزان شدّاد نام مرّار بن منقذ عدوى است از شعراى عرب و دربارهء او و عشيرهاش جرير گفت :
فإن كنتم جربى فعندى شفاؤكم * و للجن ان كان اعتراك جنون
و از نظم مرّار است :
يا حبّذا حين تمسى الريح باردة * وادى الاراك و فتيان به هضم
مخدمون كرام فى بيوتهم * و فى الرجال إذا لاقيتهم خدم
هامش
( 1 ) - و نيز محمّد بن منصور مرادى مكنّى به ابو جعفر در شمار متكلّمان و فقيهان زيديّه است صاحب كتاب :
التفسير الكبير و كتاب تفسير الصغير احمد بن عيسى و كتاب سيرة الائمّة العادلة و رسالهاى خطاب به حسن ابن زيد ( لغتنامه / دهخدا : 42 / 83 ) .
و نيز محمّد بن محمّد مرادى بخارائى مكنّى به ابو الحسن در شمار شاعران عهد سامانيان است . رودكى در مرگ او گويد :مرد مرادى نه همانى كه مرد * مرگ چنين خواجه نه كارى است خرد( لغتنامه / دهخدا : 41 / 589 ) .