كتابهاى او را در بيش از پنج صفحه نوشت و اين همان مداينى است كه ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغة از كتابهاى او بسيار نقل كرده است .
مداينى از مردم بصره بود و در مداين زيست و در بغداد سال 225 درگذشت و عزّ الدّين عبد الحميد ابن محمّد بن محمّد بن حسين بن ابى الحديد مداينى معروف به ابن ابى الحديد از افاضل اديبان و مورّخان و متكلّمان و شارح كتاب نهج البلاغة و اين شرح را به نام مؤيّد الدّين محمّد وزير علقمى نوشت و صد هزار دينار با بعضى از خلعتهاى ديگر از آن وزير گرفت و از اين شرح ، وسعت اطّلاعات و اندازهء تبحّر او در ادب و لغت دانسته مىگردد . و همچنين از اوست كتاب العبقرى الحسان و كتاب الفلك الدائر على المثل السائر و شرح كتاب المحصل و شرح كتاب الياقوت و غير اينها و در سال 655 درگذشت و از شاهكارهاى او نظم هفت قصيده است به نام قصايد سبعهء علويّه و اين قصايد را شارح رضى و صاحب مدارك شرح كردهاند . « 1 »
مدبر :
به صيغه اسم فاعل از باب افعال وزان مرشد نام نياى ابو الحسن ابراهيم بن محمّد بن عبيد اللّه بن مدبر است معروف به ابن مدبر در شمار كاتبان توانا و مترسّلان مشهور و به قول ياقوت ، صاحب نظم رائق و نثر فائق و وزير المعتمد علىّ اللّه و متوفّى 279 و از نظم اوست :
يا كاشف الكرب بعد شدّته * و منزل الغيث بعد ما قنطوا
لا تبل قلبى بشحط بينهم * فالموت دان إذ هم شحطوا « 2 »
مدرج الرّيح : مدرج به صيغهء اسم فاعل از باب افعال وزان مرشد و ريح بر وزن سيخ و مدرج الريح لقب عامر بن قيس قضاعى است از شعراى عرب و او را مدرج الريح گفتند براى اين شعرى كه نظم كرده بود :
و لها با على الجزع رسم دارس * درجت عليه الريح بعدك فاستوى
و نادر نيستند شاعران عربى كه از شعرشان لقب گرفتند .
مدرك :
وزان مرشد نام جمعى از صحابه و محدّثان است و نام مدرك بن علىّ شيبانى است و در شيبانى گذشت .
مدلجى :
منسوب است به مدلج وزان مرشد و آن نام پدر تيرهاى است در قبيلهء كنانه به نام مدلج ابن مرّة بن عبد مناف بن كنانه و اين تيره به قيافهشناسى در عرب مشهور بود . و از اين تيره است عزّ الدّين عمر بن احمد بن احمد مدلجى در شمار نحويان و اديبان و اصوليان و صاحب كتاب مشكلات الوسيط و متوفّى 716 و عماد الدّين ابو عبد اللّه محمّد بن عبد القوىّ بن عبد اللّه مذاهبى مدلجى ، ملقّب به اخفش و معروف به ابن الفضائل در شمار نحويان و اديبان و شاعران و تا حدود سال 667 در قيد حيات بود و از نظم اوست در مدح :
متدفق من كفه و جبينه * ماءان ماء ندى و ماء حياء
هو طاهر الاذيال و الاعراض * و الاجداد و الآباء و الابناء
هامش
( 1 ) - و نيز محمّد بن ايّوب بن سليمان مداينى مكنّى به ابو طالب از منشيان و مترسّلان قرن پنجم هجرى و وزير القادر باللّه و القائم بامر اللّه عبّاسى است ، صاحب كتابى در خراج و مهيار شاعر قصايدى در مدحش سروده است متولّد 370 و متوفّى 448 ( الأعلام / زركلى : 6 / 46 ) .
( 2 ) - شحط ، دورى است ( مؤلّف ) .