ح
حاتم :
با كسر تاى قرشت و با فتح تا از اغلاط مشهور است و حاتم به معنى داور است . نيز زاغ سياه . نيز زاغ سرخپا و منقار و آن نام جمعى است و مشهورترين ايشان ابو سفانه حاتم بن عبد اللّه ابن سعد بن حشرج بن امرؤ القيس طائى است دهشكار معروف و بخششيار مشهور عرب كه داستانها از او بر سر زبانهاست و بر نظم شعر نيز توانا بود و اين ابيات از اوست :
اما و الذى لا يعلم الغيب غيره * و يحيى العظام البيض و هى رميم
لقد كنت اختار القرى طاوى الحشا * محاذرة من ان يقال لئيم
و حاتم از شعرا و اسخياى جاهلى است و پيش از آن كه اسلام را دريابد درگذشت . « 1 »
حاتمى : با ضبط پيش منسوب است به حاتم و آن نام نياى ابو على محمّد بن حسن بن مظفّر حاتمى است در طبقهء اديبان و كاتبان و شاعران و بعضى او را بر شاعران معاصرش رجحان دهند و در وصف ثريّا چنين گفته و دلپذير وصفى آورده است :
و ليل اقمنا فيه نعمل كاسنا * الى ان بدا للصبح فى الليل عسكر
و نجم الثريا فى السماء كانه * على حلة زرقاء جيب مدنر
و حاتمى كتابها پرداخت ، از جمله : كتاب الموضحة فى مساوى المتنبّى و كتاب حلية المحاضره و كتاب الهلباجة فى صنعة الشعر و كتاب سرّ الصناعه و كتاب الحالى و العاطل و كتاب المجاز و كتاب عيون الكاتب و كتاب مختصر العربيّة و كتاب الشراب و كتابى در لغت ( ناتمام ) و كتاب المعيار و الموازنة ( ناتمام ) و كتاب منتزع الاخبار و مطبوع الاشعار و غير اينها و متوفّى 388 .
حاجب :
با كسر جيم به معنى پردهبان ، دربان ، بازدارنده . و بايد دانست كه پردهدار درست معنى
هامش
( 1 ) - و نيز حاتم بن عبيد اللّه النمرى مكنّى به ابو عبيده از ثقات محدّثين بصره . وى بعد از سدهء دوّم هجرى به اصفهان آمد و در اين شهر وفات يافت ( لغتنامه / دهخدا : 19 / 7 ) .
و نيز حاتم بن عنوان البلخى ملقّب به اصم و مكنّى به ابو عبد الرحمن ، از بزرگان عرفا بود كه در سال 237 در واشجرد بلخ تولّد يافت . از او داستانها نقل كنند .
قشيرى در رسالهء خويش گويد كه از استاد ابو على دقّاق شنيدم كه زنى نزد حاتم شد و از او مسألتى بپرسيد ، قضا را در اين حال از زن بادى بجست زن شرمسار گشت .
حاتم به او گفت آواز بلند كن چه مرا شنوايى كند است .
زن مسرور شد و پيش خود گفت پس او آن آواز نشنيد -
و غلبهء اسم اصم ( كر ) بر حاتم از اينجاست ( تذكرة الأولياء : 1 / 244 ) .
و نيز حاتم بن يونس جرجانى معروف به مخضوب مكنّى به ابو محمّد از قاريان و محدّثان و موطنش اصفهان بود ( لغتنامه / دهخدا : 19 / 10 ) .