صحيح نيست دوم آنكه عاقل باشد چه قضاى ديوانه صحيح نيست سيم آنكه مرد باشد چه
قضاى زن صحيح نيست وبعضي از مجتهدين گفته اند كه قضاى زن در مواضعى كه گواهى مسموع
باشد صحيح است چهارم آنكه مؤمن باشد چه قضاى غير مؤمن صحيح نيست پنجم آنكه
عادل باشد ( 1 ) يعنى گناه كبيره نكند وگناه صغيره از أو بسيار سر نزند چه قضاى فاسق صحيح
نيست ششم آنكه حلال زاده باشد چه قضاى ولد الزنا صحيح نيست هفتم آنكه قدرت
بر چيزى نوشتن داشته باشد به مذهب بعضي از مجتهدين هشتم آنكه آزاد باشد بر
قول بعضي از مجتهدين نهم آنكه كور نباشد به مذهب بعضي از مجتهدين اما اگر كر باشد
صحيح است دهم آنكه فراموشى أو زيادة از ياد بود أو نباشد چه اگر فراموشى أو غالب
باشد قضاى أو صحيح نيست يازدهم آنكه كسى باشد كه گواهى أو بر مدعى عليه مسموع
باشد پس اگر چنين نباشد چون قضاى فرزند بر پدر وبنده بر آقا وعدو بر عدو صحيح
نيست دوازدهم آنكه در احكام شرعيه وأصول آن اجتهاد كرده باشد واجتهاد
به دانستن هفت علم حاصل مىشود أول علم كلام به دليل تفصيلي چه دليل اجمالي كافى
نيست ( 2 ) وآن علمي است كه بحث كرده مىشود در آن از شناختن خداى تعالى وصفات
ثبوتية وسلبيه وعدل وحكمت أو ونبوت پيغمبر وامامت أمير المؤمنين وأئمة
طاهرين عليهم السلام ومعاد واما معرفت آنچه در كتب حكمت مذكور مىشود از جواهر واعراض
ودفع شبهاتى كه كرده اند وكنند واجب كفائي است دوم علم أصول فقه وآن علمي است
كه بحث مىشود در آن از دلايل احكام شرعي از امر ونهى وعموم وخصوص واطلاق وتقييد
واجمال وبيان وغير اينها سيم علم نحو ضروري وآن علمي است كه بحث مىشود در آن
از أحوال آخر كلمه وكلام از حيثيت اعراب وبنا اما استيفاى مسايل نحو لازم نيست
چهارم علم صرف ضروري وآن علمي است كه بحث مىشود در آن از أحوال بناى كلمه
پنجم علم بلغت عرب آن مقدار كه قرآن وأحاديث حضرت رسالت پناه وأئمة معصومين
عليهم السلام را تواند فهميدن ششم علم منطق وآن علمي است كه فهم را از خطاى در فكر نگاه
مىدارد واز علم منطق دانستن شرايط حد وبرهان ومعرفت اشكال اقترانيه واستثنائيه
كافيست هفتم دانستن چهار أصل أول آيات قرآنيه دوم أحاديث نبويه صلى الله
عليه وآله وأئمة عليهم السلام كه از آنها احكام شرعيه مستنبط مىشود ودر دانستن آنها
هامش
( 1 ) يعنى عدالت آنست كه در بيان شهادت خواهند فرمود صدر دام ظله العالي
( 2 ) دليل اجمالي كافى است على الأقوى صدر الدين دام ظله العالي