نقل كردن آنست ودر چاروا سوار شدن بر أو ودر فرش نشستن بر آن ودر عقار دخول
نمودن در آن ودر خانه دخول در آن وبيرون كردن صاحب خانه ( 1 ) كافيست وغصب كردن
حرامست به حسب عقل وكتاب وحديث واجماع وتصرف كردن غاصب در آن مال
حرامست سواي رد كردن به صاحبش چه رد آن واجب است اگر چه متعذر باشد چون
چوب در عمارت ولوح در كشتى واگر چه محتاج به ويران كردن آن باشد اما اگر در دريا باشد
ولوح در پائين كشتى باشد رد آن بعد از اخراج به ساحل ( 2 ) واجبست واگر از رد نمودن
عين مغصوب متعذر باشد واجبست رد كردن مثل آن واگر مثل نداشته باشد
واجبست كه قيمت أعلى بدهد واگر آن عين در دست غاصب تلف شود ومثل آن داشته
باشد وغاصب امتناع از دادن ( 3 ) مثل آن نمايد يا آنكه مثل آن موجود نباشد در آن
پنج قول است أول قيمت أعلى از روز غصب تا روز تلف دوم قيمت أعلى از روز تلف
تا روز ناياب بودن سيم قيمت أعلى از روز غصب تا وقت رد آن چهارم قيمت
روز اقباض واگر پيش غاصب زيادتى به هم رسد خواه منفصل باشد چون فرزند يا
متصل چون فربهى واجبست بر غاصب تا روز ناياب بودن چهارم قيمت اعلا از روز غصب
كه با أصل به مالك رد كند واگر غاصب آن عين را ندهد وبدل أو را بدهد مالكش
صاحب بدل مىشود ( 4 ) اما غاصب مالك آن عين نمىشود وهر گاه گندم وجو را غاصب
زراعت كند همه آن ملك مالك است واگر غاصب در آن تصرف كند به چيزى كه قيمت
آن زيادة شود چون درو كردن وآرد كردن گندم وتعليم كارى به غلام كسى غاصب مالك
آن نمىشود بلكه لازم است كه رد كند به صاحب آن عين را با زيادتى واگر به سبب
زيادتى غاصب قيمت ناقص شود لازم است كه آن عين را با أرش نقصان رد
كند واگر غاصب آن را ممزوج سازد به مساوى آن يا بهتر از آن شريك است با مالك آن
پس در اين صورت اگر حق مالك را از أعلى بدهد واجبست بر أو كه قبول كند واگر
به كمتر از آن در قيمت ممزوج سازد مخير است مالك در گرفتن آن عين با أرش يا
مثل آن واگر مالك به قدر حق خود از أدون خواهد واجبست بر غاصب كه بدهد
واگر زيادة از حق خود خواهد حرامست واگر ممزوج سازد با غير جنس حكم آن دارد
كه آن چيز را تلف كرده پس در اين صورت ضامن مثل است وممزوج ساختن گندم
هامش
( 1 ) غصب استيلا ودر تحت يد تسلط در آوردن مال غير است عمدا وعدوانا سوار شدن
ونشدن وأمثال آن ميزان نيست صدر دام ظله العالي
( 2 ) وجوب اخراج پيش از رسيدن به ساحل در مقروض متن معلوم نيست صدر دام ظله
( 3 ) محض امتناع غاصب از مثل باعث انتقال به قيمت نمىشود والله تعالى صدر دام ظله
( 4 )
در غير بدل حيلوله
بايد تأمل
نمود
صدر دام ظله