متولّد گروس همدان ( 9 / 3 / 1254 - 1198 ق ) .
فتحعلى شاه به او لقب « فاضل خان » را اعطا كرد و سپس او را به منصب جارچىباشى - معادل رئيس كل تبليغات - گماشت . سالها ملازم شاه و شاهزادگان بود و به سبب روايت اشعار ديگران « راوى » تخلّص مىكرد . با شاعر بزرگ رمانتيك روسيه - الكساندر پوشكين - ملاقات كرد و او را تحت تأثير رفتار موقّر خود قرار داد . گرچه فاضل خان ، شعر نيز مىسرود ، اما چيرگى و ابداع او در نثر است . كوتاهى و صراحت جملات ، نوآورى ، پربارى و شيرينى كلام از خصوصيات اين نثر است و آنچنان جاذب بود كه ميرزا ابو القاسم قائممقام خطاب به او نوشت : « لم تر عينى مثلكم فاضلا » ( ايضا ر ك : تعليقه ش 129 ) .
شرح
( 129 ) - تذكرهء انجمن خاقان : معروفترين اثر فاضل خان گروسى ( ر ك : تعليقه ش 128 ) و يكى از مشهورترين تذكرههاى زمان قاجار است . تأليف آن در سال 1234 ق پايان پذيرفته و مشتمل بر يك مقدّمه و چهار انجمن - حاوى احوال و اشعار بزرگزادگان سلسله قاجار ، شاعران راهيافته به دربار ، شاعران ساير ديار ، و در پايان احوال و آثار خود مؤلف است . فتحعلى شاه تذكره را بسيار پسنديد و دستور داد نسخههاى متعددى از آن براى اهدا ، استنساخ كردند . اين تذكره را براساس « تذكرهء اختر » تأليف اختر بيگ گرجى نوشته و نقص آن را جبران ساخته است . ( ر ك : سبحانى ، توفيق : مقدّمه تذكرهء انجمن خاقان ، صص چهارده - شانزده و نيز زرّينكوب ، عبد الحسين : نقد ادبى ، صص 72 - 269 )
( 130 ) - معنى عبارت : « خداوند با بخشش خود ، گناهان او را بپوشاند و در ميان بهشتش جاى دهد . »
( 131 ) - گوهر ، عبد الرزّاق كرمانى : اطلاعات وفا ، بسيار مغتنم است چون بيشترين در دوسه منبع ديگر - كه راجع به او مطلب دارد موجود نيست . البتّه عكس آن هم صادق است و مثلا مطالب « حديقة الشّعرا » و « مجمع الفصحا » نيز مكمّل « مآثر الباقريّه » است . روىهمرفته از اين سه تذكره درمىيابيم كه اين عالمزادهء كرمانى ، پس از تحصيلات ابتدايى و مقدّماتى در كرمان ، به حريم ابراهيم خان ظهير الدّوله ( ر ك : تعليقه ش 133 ) راه يافت و مدّتها ، طبابت و فضل را در نزد ميرزا محمّد رضا طبيب اصفهانى ( ر ك : تعليقه 132 ) آموخت . پس از پايان مأموريت ظهير الدّوله ( سال 1 / 1240 ق ) همراه موكب او به تهران و دار الخلافه راه يافت و به نزد صدر ( ر ك : تعليقه 134 ) شتافت و در آنجا خودى نشان داد . رباعى او - كه تنها مآخذش « مآثر الباقريّه » و « فوائد البهائية » است - چندان قوى و مناسب حال و مقام او و صدر نيست ، اما صدراعظم يك زندگى تمام و كمال به او جايزه داد . او كه تا آن زمان « مفلس » تخلّص مىكرد ، آن را به « خطيب » تغيير داد و بعدها حتّى به آن نيز اكتفا نكرد و تخلّص « گوهر » را برگزيد . اندكاندك خطيب ويژه فتحعلى شاه شد و لقب « خطيب الممالك » را از آن خود كرد . امكان دارد گزينش تخلّص خطيب از اين زمان باشد . بههرحال او در