كه در اينجا مجال بحث نيست از سلطان محمد فاتح رنجيدهخاطر گشت و با دلى آزرده ، اسلامبول و كشور ترك را به قصد ايران ترك گفت و از تمام مشاغل و علائق دنيا وى كناره گرفت و قدم در راه فقر و سلوك گذاشت تا بنا به قولى در سال 860 هجرى يا 877 در سمرقند و به روايت ديگران در سال 885 در تبريز يا در خراسان درگذشت
حقيقت اين است كه صاحبان تذكره و تاريخ از پايان زندگانى مولانا علاء الدين على بن محمد طوسى اطلاع درستى ندارند و چنان كه ملاحظه مىشود در اين قسمت از زندگانى او روايتها مشوّش و مضطرب و مبهم است اما با قرائن روشنى كه حقير از مطاوى كتاب رشحات بدست آوردهام ثابت مىكند كه مولانا علاء الدين على طوسى معروف بمولانا على عران ، اواخر عمر خود را در ماوراءالنّهر و در شهر سمرقند گذرانده و در همان شهر نيز از دنيا رفته و تاريخ فوتش نيز به حدس قريب به يقين ميان سنوات 877 - 885 هجرى است و آن قرائن چنين است :
1 - صاحب رشحات در جائى كه از تحصيلات و سير و سوك خواجه ناصر الدين عبيد اللّه احرار پيشواى طريقه نقشبنديه در قرن نهم سخن مىگويد ، مىنويسد : ( . . . خدمت مولانا على طوسى كه بمولانا على عران مشهورند و از عظماى علماء زمان بودند به حضرت ايشان ( خواجه احرار ) عقيده بسيار داشتند و به مجلس آن حضرت بسيار مىآمدهاند اما بهغايت كم سخن مىكردهاند .
روزى حضرت ايشان فرمودهاند كه پيش شما ، سخن گفتن ما بهغايت بىشرمى است ! بايد شما سخن گوييد و ما شنويم . خدمت مولانا فرمودهاند : جائى كه از مبدا فياض ، سخن بىواسطه مىرسد سخن گفتن ما ، آنجا بىشرمى است - رشحات ص 413 )
2 - در ذكر فضيلت يكى از ياران و خادمان خواجه عبيد اللّه احرار بنام مولانا قاسم مىنويسد :
( . . . بعضى مخاديم فرمودند كه چون مولانا قاسم عليهالرحمه نقل كردند حضرت
رشحات عين الحيات ( فارسي ) — صفحة 675
مساهمون: على بن حسين واعظ كاشفى
ص٦٧٥